Katalog Hansard

Tan Sri Yang di- Pertua, “Mengikut Peraturan Mesyuarat 12(1), saya mohon mencadangkan bahawa Mesyuarat pada hari ini tidak akan ditangguhkan sehingga selesai dibahas dan diputuskan Usul Menteri di Jabatan Perdana Menteri seperti di Nombor 1 dalam Aturan Urusan Mesyuarat dan usul-usul hari ini. Selepas itu Majlis Mesyuarat akan ditangguhkan sehingga jam 10 pagi, hari Khamis, 9 Julai 2026.” Terima kasih.

Aturan Urusan Mesyuarat dibaca bagi menyambung semula pertimbangan ke atas, “Usul Yang Berhormat Menteri di Jabatan Perdana menteri untuk membahaskan Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia (SUHAKAM) bagi Tahun 2024.”

Membuat ketetapan bahawa Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia (SUHAKAM) bagi Tahun 2024 (Kertas Statut 102 Tahun 2026) untuk membahaskan isu-isu dan syor-syor yang terkandung dalam Laporan Tahunan ini; MENGAMBIL MAKLUM bahawa Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia telah menjalankan mandatnya di bawah Akta Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia 1999 [Akta 597] dalam mempromosikan dan melindungi hak asasi manusia di Malaysia sepanjang tahun 2024; MENGIKTIRAF usaha berterusan kerajaan dalam memperkukuh agenda pemajuan, perlindungan dan pematuhan hak asasi manusia melalui kerjasama strategik dengan SUHAKAM, agensi kerajaan serta pihak berkepentingan lain, selaras dengan prinsip Malaysia MADANI; MENYEDARI bahawa penguatkuasaan Akta Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia (Pindaan) 2024 [Akta A1714], termasuk penubuhan Pejabat Suruhanjaya Kanak-kanak, telah memperkukuh peranan dan fungsi SUHAKAM dalam menangani isu-isu hak asasi manusia yang semakin kompleks; MENYOKONG usaha berterusan SUHAKAM dalam memperkukuh kesedaran awam, pendidikan hak asasi manusia serta penglibatan di peringkat nasional dan antarabangsa, termasuk pengiktirafan Status “A” di bawah Prinsip-prinsip Paris; MENGAMBIL PERHATIAN terhadap kepelbagaian isu hak asasi manusia yang dibangkitkan dalam laporan ini termasuk isu berkaitan hak pekerja, kumpulan rentan, kanak-kanak, wanita, warga emas, orang kurang upaya (OKU), serta isu-isu sosial dan ekonomi yang berkaitan; MENYERU semua pihak agar memberikan perhatian sewajarnya terhadap syor, pandangan dan cadangan yang terkandung dalam laporan tersebut serta memperkukuh kerjasama rentas kementerian dan agensi bagi memastikan pelaksanaannya secara berkesan; dan BAHAWA dalam usaha SUHAKAM melaksanakan mandatnya untuk mempromosi dan melindungi hak asasi manusia di Malaysia, Dewan yang mulia ini menyeru semua pihak agar berganding bahu menyokong kerajaan dalam memastikan syor, pandangan dan cadangan yang terkandung dalam laporan tersebut dapat disahkan dan diluluskan.” [7 Julai 2026]

Berkenaan dengan usul yang sedang dibahaskan. Peraturannya berbunyi seperti berikut, “Perbahasan atas apa-apa usul, selain daripada usul hendak menangguhkan Majlis Mesyuarat dan perbahasan atas apa-apa rang undang-undang atau pindaan, hendaklah berkaitan dengan usul atau rang undang-undang atau pindaan.” Tan Sri Speaker, kelmarin, daripada kelmarin kita sudah membahaskan usul ini, cumanya bila saya membahaskan usul ini, laporan bedah siasat berkenaan dengan insiden tembakan di Durian Tunggal pada 24 November tidak lagi berada dalam khalayak orang ramai. Laporan itu hanya didedahkan melalui laporan media massa kelmarin. Laporan bedah siasat ke atas M. Puspanathan berusia 21 tahun, T.

Pooneswaran berusia 24 tahun, M. Logeswaran yang berusia 29 tahun yang ditembak di Durian Tunggal.

Cumanya, saya mohon walaupun kita tidak berkesempatan membaca laporan itu, memandangkan ia sudah pun dilaporkan...

Tan Sri Yang di-Pertua, terima kasih kerana memberi peluang kepada saya untuk turut sama mengambil bahagian dalam perbahasan Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia bagi Tahun 2024. Saya ingin merakamkan penghargaan kepada SUHAKAM atas komitmen berterusan dalam mempromosi, melindungi dan memantau hak asasi manusia di negara ini.

Saya juga menyambut baik kesediaan Kerajaan MADANI untuk terus memberi ruang kepada laporan seperti ini dibentangkan dan dibahaskan di Parlimen.

Pada hemat saya, laporan ini bukan sekadar menghimpunkan aktiviti tahunan, sebaliknya ia memberi gambaran tentang cabaran hak asasi manusia yang semakin kompleks meliputi pendidikan, kanak-kanak, pekerjaan migrain, ekonomi gig, alam sekitar, data peribadi serta teknologi digital.

Dalam konteks ini SUHAKAM memainkan peranan penting sebagai jambatan antara rakyat, kerajaan dan agensi awam. Laporan tahunan seperti ini bukan sekadar dokumen pentadbiran, tetapi mencerminkan nadi denyutan masyarakat.

[Timbalan Yang di-Pertua (Dato’ Dr. Ramli bin Dato’ Mohd Nor) **mempengerusikan Mesyuarat****] Tuan Yang di-Pertua, salah satu aspek penting yang ingin saya sentuh ialah usaha SUHAKAM memperkukuh pendidikan hak asasi manusia. Pada pandangan saya, perkara ini penting dalam membina masyarakat yang lebih matang, bertanggungjawab dan saling menghormati. Saya mengambil maklum bahawa SUHAKAM telah melaksanakan pelbagai inisiatif pendidikan dan kesedaran termasuk melalui program ATHAM – Amalan Terbaik Hak Asasi Manusia, pertandingan, bengkel latihan serta sesi libat urus dengan sekolah, institusi latihan, agensi penguatkuasaan dan komuniti. Usaha seperti ini wajar disokong kerana kefahaman mengenai hak asasi manusia perlu diterapkan secara berperingkat dalam masyarakat.

Laporan turut menyentuh mengenai ATHAM 2.0 yang bertujuan untuk memperluas pendidikan hak asasi manusia ke sekolah-sekolah di bawah Kementerian Pendidikan dalam tempoh jangka panjang. Sehubungan dengan itu, saya ingin memohon penjelasan mengenai perkembangan terkini perlaksanaan ATHAM 2.0 bersama Kementerian Pendidikan serta bagaimana kerajaan dapat memastikan pendidikan hak asasi manusia dilaksanakan secara seimbang, praktikal dan sesuai dalam konteks Malaysia.

Pendidikan hak asasi manusia tidak wajar dilihat sebagai isu sensitif atau bertentangan dengan nilai tempatan. Sebaliknya, ia adalah sebahagian daripada pendidikan nilai yang menekankan maruah manusia, tanggungjawab warganegara, keharmonian masyarakat dan prinsip keadilan. Oleh itu, kefahaman asas mengenai hak dan tanggungjawab perlu diterapkan secara berhemah dan berlandaskan Perlembagaan Persekutuan serta nilai masyarakat Malaysia.

Berhubung dengan isu pendidikan juga, saya ingin membangkitkan isu kanak- kanak yang dilahirkan di Malaysia tetapi masih menghadapi masalah dokumentasi sehingga dinafikan hak untuk mendapat pendidikan. Ramai daripada mereka telah mencapai umur persekolahan, namun tidak dapat mendaftar ke sekolah kerana ketiadaan dokumen yang lengkap.

Keadaan ini bukan berpunca daripada kesalahan kanak-kanak tersebut, tetapi mereka akhirnya menjadi mangsa keadaan. Mereka kehilangan peluang untuk mendapatkan pendidikan, membina masa depan yang lebih baik dan keluar daripada kitaran kemiskinan. Pada pandangan saya, keadaan ini tidak adil dan tidak berperikemanusiaan.

Sehubungan dengan itu, saya ingin bertanya kepada SUHAKAM, adakah SUHAKAM mempunyai data yang terkini dan terperinci mengenai jumlah kanak- kanak yang terjejas akibat isu dokumentasi ini? Apakah bentuk kerjasama yang tekah dijalinkan antara SUHAKAM dengan kementerian dan agensi kerajaan bagi membantu menyelesaikan masalah ini? Dan yang ketiga apakah syor atau cadangan yang telah dikemukakan oleh SUHAKAM kepada kerajaan untuk memastikan setiap kanak-kanak di Malaysia mendapat akses kepada pendidikan tanpa dinafikan akibat masalah dokumentasi.

Hak untuk mendapatkan pendidikan merupakan hak asasi setiap kanak- kanak. Kita tidak boleh membiarkan mereka menjadi mangsa kelemahan sistem pentadbiran atau pertikaian dokumentasi. Masa depan mereka tidak seharusnya ditentukan oleh masalah yang berada di luar kawalan mereka.

Tuan Yang di-Pertua, pada pandangan saya, kekuatan Laporan Tahunan SUHAKAM bukan hanya terletak pada jumlah program yang telah dijalankan atau aktiviti yang telah direkodkan. Nilai sebenar laporan ini ialah apabila dapatan, teguran dan syor yang dikemukakan dapat membantu kerajaan mengenal pasti ruang penambahbaikan dalam dasar awam dan penyampaian perkhidmatan kepada rakyat.

Laporan ini memperlihatkan bahawa SUHAKAM sekadar institusi yang menulis laporan dari pejabat, sebaliknya SUHAKAM mengadakan libat urus, melaksanakan program kesedaran, memantau isu-isu hak asasi manusia dan menyampaikan pandangan kepada agensi berkaitan. Ini menjadikan laporan tahunan SUHAKAM sebagai dokumen yang lahir daripada pemerhatian dan interaksi dengan masyarakat. Dalam hal ini, teguran dan syor daripada SUHAKAM tidak wajar dilihat sebagai kritikan semata-mata, sebaliknya ia harus dilihat sebagai input konstruktif yang boleh membantu kerajaan membina dasar yang lebih adil, seimbang dan berpaksikan rakyat.

Sehubungan dengan itu, saya mencadangkan supaya kerajaan mempertimbangkan satu mekanisme susulan yang lebih tersusun terhadap syor-syor SUHAKAM. Mekanisme ini boleh memperincikan status setiap syor sama ada telah dilaksanakan, sedang dilaksanakan, masih dalam perhatian atau memerlukan kajian lanjut oleh kementerian serta agensi berkaitan.

Saya menyedari bahawa tidak semua syor boleh dilaksanakan secara serta merta. Ada syor-syor yang mungkin memerlukan pindaan undang-undang, implikasi kewangan ataupun penyelarasan antara beberapa kementerian. Namun, apa yang penting ialah wujudnya proses susulan yang jelas supaya syor-syor tersebut tidak terhenti sebagai catatan dalam laporan tahunan sahaja.

Pada masa yang sama, dalam usaha negara merangkul kemodenan, pendigitalan dan reformasi institusi, kita tidak boleh mengabaikan isu-isu teras kepada hak asasi manusia yang masih menyentuh kehidupan rakyat termasuk pendidikan, perlindungan kanak-kanak, hak pekerja, kebajikan golongan rentan, keadaan tahanan dan keadilan dalam perkhidmatan awam.

Tuan Yang di-Pertua, perbahasan laporan ini memberi ruangan kepada kita untuk melihat bagaimana institusi hak asasi manusia negara dapat terus diperkukuhkan agar kekal relevan dengan cabaran semasa dan masa hadapan. Hak asasi manusia wajar dilihat sebagai panduan untuk membantu kerajaan membuat keputusan yang lebih adil, seimbang dan berpaksikan rakyat. Dalam konteks Kerajaan MADANI, pendekatan ini penting untuk memastikan pembangunan negara bukan sahaja diukur melalui pertumbuhan ekonomi, tetapi juga melalui keadilan sosial, maruah insan dan kepercayaan rakyat terhadap institusi awam.

Dengan ini, saya menyokong Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia bagi Tahun 2024 dan berharap agar laporan ini dapat menjadi asas kepada penambahbaikan dasar yang berterusan demi kepentingan rakyat dan negara. Sekian, terima kasih.

Baik. Terima kasih Dato' Yang di-Pertua kerana memberi peluang kepada saya untuk turut mengambil bahagian dalam perbahasan Laporan Tahunan SUHAKAM 2024 Dato' Yang di-Pertua, laporan ini memberi gambaran sebenar tentang keadaan negara kita. Ia menunjukkan di mana kelemahan dalam pasaran buruh, bagaimana sistem perlindungan sosial kita berfungsi dan akhirnya bagaimana semua perkara ini memberi kesan kepada ekonomi negara. Sebab itu saya berpandangan isu hak asasi tidak boleh dipisahkan daripada isu ekonomi.

Kalau hak pekerja gagal dilindungi, keyakinan pelabur akan terjejas. Kalau perlindungan sosial lemah, akhirnya kerajaan juga akan terpaksa menanggung kos fizikal yang lebih besar di masa hadapan. Jadi hari ini saya ingin memberi tumpuan kepada dua perkara utama yang saya harapkan dapat penjelasan daripada Kementerian Sumber Manusia dan juga Kementerian Ekonomi.

Pertamanya isu buruh paksa dan kelemahan Akta Kerja 1955. Dato' Yang di- Pertua, kita sering bercakap bahawa Malaysia komited kepada piawaian buruh antarabangsa. Tetapi dalam laporan SUHAKAM sendiri dinyatakan masih terdapat kelemahan dalam Akta Kerja 1955 khususnya seksyen 90B. Masalah ialah seksyen ini terlalu ketat. Undang-undang hari ini menentukan semua elemen buruh paksa dibuktikan serentak sebelum tindakan boleh diambil.

Hakikatnya, eksploitasi buruh pada masa hari ini bukan lagi berlaku secara terang-terangan, ia berlaku secara halus. Kadang-kadang pekerja tidak dipukul tetapi pasport mereka dipegang. Kadang-kadang mereka tidak dikurung tetapi mereka dibebankan dengan hutang yang terlalu tinggi hinggakan tiada pilihan lain selain terus bekerja. Persoalannya, kalau satu bentuk eksploitasi sudah jelas berlaku, mengapa kita masih meletakkan beban pembuktian yang terlalu berat sebelum tindakan boleh diambil. Bukankah ini akhirnya membuka ruang kepada majikan atau ejen yang tidak bertanggungjawab untuk terus terlepas.

Dalam masa yang sama, kita masih mendengar kisah pekerja dari Bangladesh, Nepal dan negara sumber yang datang ke Malaysia dengan hutang sehingga lebih RM50,000. Bayangkanlah mereka datang bukan untuk membina kehidupan yang lebih baik, tetapi terpaksa bekerja bertahun-tahun semata-mata untuk melangsaikan hutang kepada ejen. Kalau keadaan ini berterusan, saya ingin bertanya adakah kita benar-benar mempunyai pasaran buruh yang adil ataupun kita sedang membiarkan satu bentuk perhambaan moden terus berlaku.

Satu lagi perkara mengenai memorandum persefahaman atau MoU antara Malaysia dengan negara-negara sumber pekerja. Mengapa dokumen ini masih begitu sukar diakses sedangkan ia melibatkan dasar awam dan imej negara.

Lebih telus sesuatu proses itu lebih mudah untuk rakyat dan Parlimen memastikan hak pekerja benar-benar dipelihara. Justeru, saya ingin mengemukakan tiga cadangan. Pertama, kerajaan perlu segerakan meminda seksyen 90B supaya pembuktian mana-mana elemen eksploitasi sudah memadai untuk membolehkan tindakan yang diambil.

Kedua, MOU pengambilan pekerja asing perlu dipantau oleh Jawatan Pilihan Khas Parlimen supaya dasar Zero Recruitment Free yang benar-benar dilaksanakan bukan sekadar slogan. Ketiga, saya— memandangkan supaya kementerian membangunkan satu indeks pemutuan buruh berpusat yang menggunakan data secara masa nyata bagi mengenal pasti majikan yang berisiko tinggi melakukan eksploitasi.

Tuan Yang di-Pertua, saya juga ingin menarik perhatian kepada satu lagi perkara yang dibangkitkan dalam laporan SUHAKAM iaitu berkaitan hak tanah adat orang asli dan orang asal. Kita sering bercakap tentang pembangunan luar bandar, pembasmian kemiskinan dan pertumbuhan ekonomi yang inklusif tetapi pembangunan tidak akan benar-benar membawa manfaat sekiranya masyarakat yang telah mendiami sesuatu kawasan sejak turun-temurun kehilangan tanah yang menjadi sumber kehidupan mereka.

Laporan SUHAKAM menegaskan bahawa isu pengiktirafan dan pewartaan tanah adat masih belum diselesaikan secara menyuruh. Lebih membimbangkan, pelaksanaan projek pembangunan dan infrastruktur masih berlaku tanpa proses rundingan yang benar-benar memenuhi prinsip persetujuan bebas didahulukan dan termaktub. Akibatnya, terdapat komuniti yang kehilangan tanah pertanian, kawasan rayau dan sumber pendapatan yang menjadi asas kehidupan mereka sejak sekian lama.

Persoalannya, bolehkah sesuatu pembangunan dianggap berjaya sekiranya komuniti asal yang mendiami kawasan tersebut akhirnya terpinggir daripada hasil pembangunan itu sendiri? Pada hemat saya, isu ini bukan sekadar isu hak asasi, ia juga isu pembangunan ekonomi. Tanah adat bukan saja mempunyai nilai, budaya dan warisan, malah menjadi aset ekonomi yang menyokong kehidupan ribuan orang asli dan orang asal.

Justeru, saya ingin mengemukakan dua cadangan. Pertama, Kerajaan Persekutuan perlu mencari mekanisme bersama kerajaan negeri untuk mempercepatkan proses pengiktirafan dan pewartaan tanah adat yang masih tertangguh supaya pertikaian pemilikan dapat diselesaikan secara lebih tuntas.

Kedua, setiap projek pembangunan yang melibatkan tanah komuniti orang asli dan orang asal hendaklah memenuhi sepenuhnya prinsip FPICT dengan proses libat urus yang telus, bermakna dan boleh diaudit. Pembangunan yang mampan bukan hanya diukur melalui jumlah pelaburan atau panjang jalan raya yang dibina, pembangunan yang sebenar ialah apabila masyarakat yang paling hampir dengan tanah tersebut turut menikmati manfaatnya.

Tuan Yang di-Pertua, masyarakat sedang menuju ke arah negara menua.

Persoalannya, adakah kita benar-benar bersedia? Realitinya agak membimbangkan.

Lebih 70 peratus pencarum KWSP yang mencapai umur persaraan tidak mempunyai simpanan yang mencukupi. Dalam keadaan kos secara hidup ini, bantuan RM50 sebulan sudah tentu tidak mampu menampung keperluan asas.

Yang lebih membimbangkan ialah mereka yang bekerja dalam sektor formal, mereka tidak mempunyai pencen, ramai juga yang tidak mempunyai simpanan KWSP. Kalau tidak bertindak sekarang, akhirnya kerajaan juga yang akan menanggung kos yang jauh lebih besar apabila bilangan warga emas turut meningkat.

Kerajaan perlu mula merancang dari sekarang. Pertama, saya menyokong agar syor supaya diwujudkan satu hala tujuh ke arah skim pencen sosial yang lebih menyeluruh bagi memastikan setiap warga emas mempunyai perlindungan asas.

Kedua, Kementerian Ekonomi perlu membentangkan unjuran yang lebih jelas.

Berapa ramai warga emas berisiko miskin menjelang 2030? Berapakah implikasi fizikalnya? Dan, apakah langkah mitigasi yang sedang dirancang?

Ketiga, saya mencadangkan supaya sebahagian penjimatan hasil penyasaran subsidi dimanfaatkan untuk membina sistem perlindungan persaraan yang lebih mampan. Kita perlu beralih daripada bantuan sekali-sekala kepada satu sistem perlindungan sosial yang lebih tersusun, lebih bersasar dan lebih mampan.

Tuan Yang di-Pertua, satu lagi perkara yang turut diberi perhatian serius oleh SUHAKAM ialah isu kewangan, kewarganegaraan dan kanak-kanak tanpa dokumen.

Pada pandangan saya, ini merupakan antara cabaran hak asasi yang paling mendasar. Kerana tanpa kewarganegaraan, seseorang bukan sahaja kehilangan status di sisi undang-undang, malah turut kehilangan akses kepada pelbagai hak sebagai seorang manusia.

Laporan SUHAKAM menunjukkan bahawa isu ini terus menjadi antara aduan tertinggi yang diterima, khususnya di wilayah Sarawak. Antara punca utama kegagalan mendaftar perkahwinan mengikut prosedur yang ditetapkan sehingga menyebabkan anak-anak yang dilahirkan berdepan kesukaran dokumen pengenalan diri. Akibatnya, mereka menghadapi kesukaran memasuki sekolah kerajaan, mendapatkan rawatan di hospital awam serta menikmati pelbagai bentuk perlindungan sosial yang sepatutnya menjadi hak setiap kanak-kanak.

Persoalannya, apakah kesalahan seorang kanak-kanak sehingga mereka perlu menanggung akibat kelemahan pentadbiran yang berlaku di luar kawalan mereka? Jika keadaan ini berterusan, kita bukan sahaja berdepan isu hak asasi, kita juga sedang mewujudkan satu generasi yang berisiko tercicir daripada sistem pendidikan, pasaran pekerjaan formal dan pembangunan negara. Saya berpandangan bahawa isu ini memerlukan pendekatan yang lebih proaktif.

Pertama, Kementerian Dalam Negeri perlu mempercepatkan proses semakan permohonan kewarganegaraan dan pendaftaran kelahiran yang masih tertunggak...

Okey, minta maaf Dato’ Speaker. Khususnya di kawasan pedalaman Sarawak. Kedua, kerajaan perlu memperkukuhkan program pendaftaran bergerak dengan kerjasama kerajaan negeri bagi memastikan masyarakat di kawasan pedalaman tidak terus tercicir daripada sistem pendaftaran negara. Terima kasih Dato’ Speaker sebab saya sedia untuk sembilan minit, kelmarin. Terima kasih.

Justeru, Beaufort berharap segala syor SUHAKAM diterjemahkan kepada dasar, pindaan undang-undang dan tindakan yang benar-benar memberi manfaat kepada rakyat. Marilah kita memastikan setiap dasar yang digubal bukan sahaja mematuhi undang-undang, malah berteraskan prinsip keadilan, kemanusiaan dan juga kesejahteraan rakyat. Sekian, terima kasih. Beaufort mohon menyokong.

Rakyat Malaysia, orang-orang muda semua. SUHAKAM. Kita bercakap fasal SUHAKAM tetapi kita kena ingat, pergantungan supaya SUHAKAM buat macam-macam, pelbagai perkara. Ada perkara yang kita tengok melanggar hak asasi kemanusiaan, kita minta SUHAKAM.

Tetapi kita tahu apakah SUHAKAM?

SUHAKAM ini ialah satu badan yang ditubuhkan di seluruh dunia. Ada badan yang sama. Contohnya macam di Indonesia, Komisi Nasional Hak Asasi Manusia.

Filipina, Commission on Human Rights. Australia, Australian Human Rights Commission. Thailand, The National Human Rights Commission of Thailand.

Cambodia, The Cambodia Human Rights Committee. Jadi, apabila kita nak bercakap fasal Rohingya nanti, saya nak beritahu, bukan sahaja diperjuang oleh SUHAKAM tapi negara-negara lain pun ada committee berhubung dengan national human rights institution.

Tahap kuasa, SUHAKAM tidak ada kuasa. Dia boleh menyiasat dan membuat inquiry awam sahaja dan memberi syor kepada kerajaan. Di Indonesia, tidak ada kuasa dakwa secara langsung tetapi bertindak sebagai penyiasat utama untuk kes pelanggaran hak. Filipina, tidak ada kuasa dakwa penuh tetapi mempunyai kuasa judicial untuk memohon perintah mahkamah. Ini ialah dia punya tahap- tahapnya. Makna kata, di negara-negara lain ada tahap yang lebih daripada sederhana. Malaysia ini dianggap sebagai di pihak sederhana.

Sebelum kita cakap kepada SUHAKAM, kita kena perkuatkan SUHAKAM.

SUHAKAM kita tengok, peruntukan yang dibagi oleh kerajaan. Saya tak dapat maklumat sepenuhnya, mungkin dalam RM13 ke RM15 juta untuk buat operasi. Saya cadangkan dinaikkan kepada RM20 juta untuk membolehkan— Timbalan Menteri yang akan menjawab kejap lagi tolong tengok. Dinaikkan RM20 juta untuk membolehkan mereka buka cawangan.

Sekarang ini ada di KK, Kuching dan juga Kuala Lumpur. Buka cawangan di Johor, di Selangor. Perlis boleh combine dengan Kedah, no problem. Buka cawangan. Bagi sikit peruntukan tambahan dan Ahli Suruhanjaya dalam kadar elaun yang begitu rendah, saya ingat dinaikkan sedikit untuk membolehkan mereka bergerak dengan lebih cergas. Walaupun mereka buat kerja ini sebahagian besarnya secara sukarela tetapi mereka hendaklah dibagi elaun yang berpatutan. Dengan itu, kita boleh bergantung harap kepada SUHAKAM.

Jadi, SUHAKAM yang pertama, tugasnya ialah tentang kemanusiaan. Jadi, di antara orang yang bercakap tentang SUHAKAM ini, kami Ahli Parlimen. Ahli Parlimen bercakap tentang pelbagai perkara, terutamanya membawa maklumat daripada SUHAKAM, kita bawa ke Parlimen. Kami nak mengadu kepada SUHAKAM bahawa kami Ahli Parlimen ini ada dua kelas.

Ahli Parlimen Malaysia ini ada dua kumpulan. Dua kelas. Kelas kerajaan, kelas bukan kerajaan. Pembangkang dan juga kerajaan. SUHAKAM tengok ini. Ini melanggar hak asasi manusia— yang langgar hak asasi manusia, kerajaan, Menteri iaitu dengan tidak memberi peruntukan kepada Ahli-ahli Parlimen pembangkang.

Betul tak? Tepuk tangan, bagus.

Ahli Parlimen pembangkang tidak ada peruntukan and then, kami disuruh masuk Select Committee, Jawatankuasa. Saya baru hadir Jawatankuasa Kemanusiaan. Saya duduk dalam Jawatankuasa Kemanusiaan dalam saya sendiri dihina sebagai Ahli Parlimen. Tidak dibagi peruntukan. Merangkak kami. Kami terpaksa meminjam sana sini untuk meneruskan kehidupan. Ini adalah satu perbuatan yang tidak adil. SUHAKAM boleh buat macam-macam kajian. Buat kajian di Parlimen dan bagi syor kepada kerajaan.

Kerajaan pada Ismail Sabri dulu bagus. Bera, sorry ya. Bagus sebab dia bagi peruntukan semua sama pada ahli pembangkang. Macam mana boleh jadi bagus?

Tak apa. Terima kasih. Tapi malangnya, kerajaan sekarang tak ikuti, walaupun perjuangan utama kerajaan sekarang–– PMX berjuang habis-habisan, bagi hak sama rata, sama rasa. Tapi bila dia memerintah, ha, dia seorang merasa. Kami tak merasa. Ini adalah perbuatan yang cukup zalim. SUHAKAM kena siasat.

Kedua ialah berhubung dengan orang asli.

Ya. Sebahagian daripada ucapan saya–– masuk dalam ucapan saya. Terima kasih Awang. Lama tak nampak, mana pergi? Mari tajuk ini balik. Keadilan sekarang ini bukan sahaja di Malaysia. Di dunia pun berlaku ketidakadilan. Piala Dunia pun ketidakadilan. Orang yang dibagi kad merah, dibenar main. Orang dah masuk— bola dah masuk–– semalam, Egypt.

Dia masuk bola, dibatalkan. Itu lah Piala Dunia.

Dunia pun ada masalah. Padahal, dalam semua–– rakyat Malaysia semua menyokong Argentina, saya dengan hebat mempertahankan Egypt. Saat 80 minit, 10 minit sebelum habis, Argentina bagi dia tiga. Tak apa. Saya kira dia dah menang.

Okey. Dah bagi dua biji, saya ingat orang sakit jantung kerana melihat kehebatan Egypt.

Okey, baik. Tajuk ini balik, orang asli. Saya banyak benda yang cakap fasal orang asli. Saya nak cakap satu benda sahaja. Sekarang ini tindakan mesti diambil kepada pencerobohan tanah orang asli. Macam di Pahang, kurang-kurangnya di satu tempat. Saya tak pasti, mungkin di Rompin. Tanah orang asli telah diceroboh tetapi Yayasan Pahang telah ambil balik kawasan itu dan hasilnya dibagi sama rata sebagai saham kepada orang asli. Banyak lagi tempat, termasuk di Lojing, kawasan sayur. Bukan sahaja mereka ceroboh, tanah kubur orang asli pun diceroboh. Hat yang itu, kerajaan kena ambil tindakan serta-merta. Ini tanah kubur orang asli, yang kita tahu bahawa ini kubur. Saya tahu kubur orang asli ini, kalau tanah rendah punya itu, kita tahu itu kubur orang asli. Itu diceroboh.

Kita tahu bila mereka ceroboh, orang asli dalam keadaan mereka nak pertahan apa, hanya mereka boleh membuat demonstrasi dan sebagainya. Tetapi kerajaan kena ambil tindakan dan sebahagian daripada penceroboh ini bukan orang Malaysia. Orang luar ataupun orang Malaysia ceroboh, orang luar bagi modal.

Akhirnya, mereka bertanam-tanam sayur secara berleluasa di Lojing dan juga di Cameron Highlands.

Ambil tindakan kepada tanah yang telah diceroboh. Hal-hal yang lain itu, serah kepada orang lain untuk gazet dan sebagainya. Tapi kawasan yang diceroboh ini, tanah itu kalau sudah mendapatkan hasil, hasil itu hendaklah dibagi kepada yayasan negeri, yayasan negeri bagi balik kepada orang asli. Itu cara yang paling cepat untuk kita mendapat manfaat. Kita perjuang dari segi undang-undang boleh, tetapi lambat. Yang ini, tanah dah ada. Hasil dah ada. Boleh kita dapat pendapatan.

Terima kasih Dato' Yang di- Pertua. Orang asli di Endau putus harapan. Tidak boleh bergantung kepada siapa- siapa. Sehingga dalam Pilihan Raya Negeri Johor, mereka terpaksa melantik seorang untuk bertanding di DUN Endau ini bagi membela orang asli, yang mana mereka tidak dibela. Harapan mereka kepada Kerajaan Pakatan Harapan, sampai sekarang tak ada apa-apa pembelaan kepada orang asli. Di DUN Endau. Mereka bertanding sekarang. Orang asli, komuniti orang asli cadang seorang daripada calon daripada orang asli bertanding di DUN Endau, nak beritahu mereka dah putus harapan. Tidak ada pembelaan terhadap mereka orang asal ini. Terima kasih.

Apa yang saya nak tegaskan di sini. Apa yang Maran bangkitkan adalah salah kerana kami adalah bertujuan untuk mempertahankan pekebun, hasil-hasil mereka, usaha-usaha mereka dan sekarang semua hasil ini dirampas oleh satu syarikat. Adakan Maran berani berucap bahawa beliau adalah mempertahankan syarikat dan bukan rakyat?

Oleh itu, saya harap SUHAKAM dapat mengadakan sesi libat urus bersama semua pihak yang berkepentingan dalam kes-kes seperti ini bagi menilai sama ada pelaksanaan kuasa pentadbiran benar-benar mematuhi prinsip-prinsip hak asasi manusia dan seterusnya mengemukakan syor penambahbaikan kepada kerajaan.

Sekian, terima kasih Tuan Speaker.

*Bismillahirrahmanirrahim.

Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh,* salam sejahtera. Alhamdulillah, terima kasih Tuan Yang di-Pertua kerana memberi peluang kepada Kuala Nerus menyertai perbahasan Laporan Tahunan SUHAKAM bagi Tahun 2024. Pertama sekali, saya ingin merakamkan penghargaan kepada seluruh anggota Suruhanjaya dan warga SUHAKAM yang telah melaksanakan tanggungjawab mereka sebagai institusi bebas negara dalam mempromosikan dan memantau pelaksanaan hak asasi manusia.

Laporan ini menunjukkan pelbagai usaha telah dilakukan melibatkan pendidikan, advokasi dasar, pemantauan pusat tahanan, hak-hak kanak-kanak, orang asli, komuniti rentan serta pembaharuan institusi. Laporan ini adalah salah satu bukti yang menunjukkan cabaran besar dalam negara kita. Soalnya, bukan sama ada kita mempunyai undang-undang yang mencukupi tapi mengapa banyak isu yang sama terus berulang walaupun laporan demi laporan telah dibentangkan di Parlimen ini.

Hak rakyat tidak boleh berhenti sekadar menjadi dokumen, syor ataupun laporan tahunan sahaja. Ia mesti diterjemahkan kepada dasar yang berkesan, penyampaian perkhidmatan yang berkualiti serta tindakan yang memberi impak kepada kehidupan rakyat. Laporan SUHAKAM 2024 ini menunjukkan bahawa landskap hak asasi manusia di Malaysia telah berubah. Hari ini hak asasi bukan lagi terbatas kepada isu kebebasan sivil semata-mata tapi merangkumi kesejahteraan ekonomi, masyarakat menua, alam sekitar, keselamatan pekerjaan dan tadbir urus negara.

Hak sosioekonomi sebagai asas kesejahteraan rakyat. SUHAKAM meletakkan hak ekonomi, sosial dan budaya sebagai antara agenda utama sepanjang tahun 2024. Isu kemiskinan, kos sara hidup, pekerja ekonomi gig, warga emas, orang kurang upaya, komuniti tanpa kewarganegaraan serta akses kepada keperluan asas diberikan perhatian yang khusus.

Saya berpandangan hak asasi manusia di Malaysia perlu difahami dalam konteks kehidupan rakyat. Apabila seorang bapa tidak mampu menyediakan makanan kepada keluarganya, seorang ibu terpaksa menangguhkan rawatan kerana kekangan kewangan dan anak muda yang memiliki pendidikan tetapi gagal memperoleh pekerjaan yang sewajarnya, maka hak asasi mereka sebenarnya sedang terjejas.

Justeru, saya mencadangkan supaya pendekatan hak asasi tidak dilihat semata-mata sebagai isu perundangan tapi diarusperdanakan dalam setiap dasar pembangunan negara supaya manfaat pembangunan benar-benar dirasai oleh rakyat. Dalam konteks hak sosioekonomi ini juga, saya ingin menarik perhatian kepada isu buruh paksa dan diberikan penekanan oleh SUHAKAM.

Isu ini bukan hanya soal kebajikan pekerja tetapi turut memberi kesan kepada reputasi negara dan daya saing perdagangan antarabangsa. Malaysia perlu memperkukuhkan penguatkuasaan undang-undang buruh, memastikan rantaian bekalan bebas daripada eksploitasi pekerja serta meningkatkan perlindungan kepada pekerja tempatan dan pekerja migran yang sah.

Tuan Yang di-Pertua, saya juga ingin menarik perhatian kepada satu isu yang semakin mendesak iaitu cabaran masyarakat menua. SUHAKAM membangkitkan bahawa semakin ramai warga emas berhadapan dengan masalah simpanan persaraan yang tidak mencukupi, kesunyian, kekurangan akses kepada penjagaan kesihatan geriatrik serta diskriminasi berdasarkan umur.

Saya menyambut baik cadangan SUHAKAM supaya kerajaan memperluaskan latihan semula, reskilling dan upskilling dan memperbanyakkan pusat aktiviti warga emas (PAWE), mengamalkan sektor care economy dan menggalakkan lebih ramai warga emas terus menyumbang kepada ekonomi mengikut keupayaan mereka. Saya percaya, warga emas bukan beban negara, sebaliknya aset, pengalaman yang masih boleh menyumbang kepada pembangunan negara sekiranya dasar yang sesuai diwujudkan.

Tuan Yang di-Pertua, SUHAKAM turut membawa satu dimensi baru dalam perbahasan hak asasi manusia apabila mengiktiraf hak kepada udara bersih, air bersih serta alam sekitar yang sihat sebagai sebahagian daripada hak asasi manusia. Dalam keadaan dunia sedang berhadapan dengan perubahan iklim, jerebu rentas sempadan, banjir besar dan cuaca ekstrem, hak rakyat untuk menikmati udara bersih, bekalan air yang stabil dan persekitaran yang selamat tidak lagi boleh dianggap sebagai isu alam sekitar semata-mata tetapi ia juga isu kesihatan awam dan hak generasi akan datang. Saya menyokong cadangan Malaysia memperkukuhkan kerangka perundangan berkaitan udara bersih dan meningkatkan kesiapsiagaan negara terhadap perubahan iklim.

Tuan Yang di-Pertua, baru-baru ini SUHAKAM mengeluarkan kenyataan menggesa masyarakat menolak budaya kebencian dan penghinaan terhadap komuniti Rohingya serta mengingatkan bahawa setiap manusia mempunyai maruah yang perlu dihormati. Saya menghormati pendirian tersebut kerana agama Islam sendiri mengajar kita berlaku adil dan berperikemanusiaan kepada sesiapa sahaja.

Namun dalam masa yang sama, kita juga tidak boleh menutup mata terhadap kebimbangan sebenar rakyat.

Sebagai contoh, operasi khas Jabatan Pengangkutan Jalan (JPJ) di Terengganu baru-baru ini telah mengesan ramai warga Rohingya melakukan pelbagai kesalahan jalan raya termasuk memandu tanpa lesen, tanpa cukai jalan dan tanpa perlindungan insurans sehingga kepada membahayakan pengguna jalan raya yang lain. Penguatkuasaan seperti ini perlu diteruskan secara tegas tanpa kompromi.

Kita menolak sebarang bentuk kebencian berasaskan kaum dan etnik tapi kita juga menolak sebarang pelanggaran undang-undang, tidak kira sama ada dilakukan oleh warganegara ataupun bukan warganegara. Perlu diingatkan, hak asasi manusia tidak boleh dijadikan alasan untuk mengabaikan keselamatan rakyat sendiri. Oleh itu saya menggesa kerajaan supaya memperkukuhkan Dasar Pengurusan Pelarian dan meningkatkan kerjasama dengan agensi antarabangsa yang berkaitan.

Pendekatan yang betul ialah compassion with accountability, berperikemanusiaan tanpa mengorbankan keselamatan negara. Sikit lagi Tuan Yang di-Pertua.

Sebagai penutup, saya ingin menutup perbahasan ini dengan satu prinsip, Malaysia tidak memerlukan politik yang memecahkan rakyat atas nama hak asasi.

Apa yang kita perlukan ialah sebuah negara yang berjaya mengimbangi pembangunan ekonomi, keadilan sosial, kedaulatan undang-undang, keluhuran Perlembagaan dan nilai-nilai agama.

Apabila setiap rakyat mendapat layanan yang adil, apabila setiap bumiputera yang masih memerlukan bantuan dibantu keluar daripada kemiskinan, apabila setiap anak Malaysia merasakan negara ini melindungi maruah dan keselamatan mereka dan keselamatan negara sentiasa dipertahankan tanpa mengorbankan nilai kemanusiaan, maka ketika itulah perpaduan dan kemakmuran negara akan benar- benar menjadi kenyataan.

Saya harap segala syor yang bersifat membina dan Laporan Tahunan SUHAKAM 2024 ini diberi perhatian serius oleh kerajaan demi membina sebuah negara Malaysia yang lebih adil, lebih sejahtera dan lebih berdaya tahan. Sekian, wabillahitaufiq walhidayah, wassalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh.

Bismillahirrahmanirrahim. Terima kasih Yang di-Pertua kerana memberi kesempatan kepada Kuala Krai untuk bersama dalam perbahasan Laporan Tahunan SUHAKAM khususnya yang berkaitan dengan kebimbangan terhadap ketidaksediaan Malaysia menghadapi status negara menua.

Tuan Yang di-Pertua, laporan ini tidak sekadar membentangkan statistik tetapi memberi amaran bahawa Malaysia sedang memasuki satu fasa demografi baharu yang akan mengubah struktur ekonomi, kesihatan, pekerjaan, perumahan, pengangkutan dan kehidupan sosial negara. Saya ingin membawa satu dimensi yang sering terlepas dalam perbahasan dasar iaitu bahawa isu warga emas bukan sekadar isu kebajikan tetapi isu hak asasi dan juga isu kerohanian. Hak asasi manusia perlu diperkukuh dengan nilai agama.

Tuan Yang di-Pertua, kita sering bercakap mengenai hak asasi manusia dari sudut undang-undang tetapi dalam masyarakat Malaysia yang beragama, hak asasi tidak boleh dipisahkan daripada nilai agama. Agama mengajar manusia menghormati ibu bapa sebelum wujudnya pelbagai konvensyen antarabangsa. Islam mengangkat kedudukan orang tua sehingga Allah SWT memerintahkan, [Berucap dalam bahasa Arab] “Dan janganlah engkau berkata kepada kedua-duanya walaupun dengan perkataan ah”. Ini menunjukkan penghormatan kepada warga emas bukan sekadar tanggungjawab kerajaan tetapi kewajipan moral seluruh masyarakat. Jika kita hanya membina polisi tanpa membina jiwa manusia, akhirnya warga emas tetap akan hidup dalam kesunyian walaupun mendapat bantuan kewangan.

Tuan Yang di-Pertua, Laporan SUHAKAM banyak menumpukan aspek fizikal dan perlindungan sosial. Namun, saya ingin mencadangkan supaya kerajaan turut memberi perhatian kepada hak warga emas untuk mendapat pengisian rohani yang sistematik. Semakin meningkat usia, semakin dekat seseorang kepada pertemuan dengan Allah SWT. Nabi bersabda, [Berucap dalam bahasa Arab] “Sebaik-baik manusia ialah mereka yang dipanjangkan umurnya dan diperelokkan amalannya”. Saya mencadangkan agar Kementerian Pembangunan Wanita, Keluarga dan Masyarakat bersama Jabatan Kemajuan Islam Malaysia, institusi agama negeri dan badan-badan bukan kerajaan membangunkan program penuaan bermaruah yang bukan hanya menyediakan senaman, pemeriksaan kesihatan dan rekreasi tetapi juga kelas al-Quran, bimbingan ibadah, kaunseling kerohanian, terapi emosi dan persediaan menghadapi penghujung kehidupan dengan lebih matang.

Tuan Yang di-Pertua, saya mencadangkan kerajaan memperkenalkan standard nasional bagi semua pusat jagaan warga emas supaya aspek psikologi, hubungan kekeluargaan, aktiviti kerohanian dan interaksi sosial menjadi indikator utama, bukan hanya bilangan katil dan bangunan yang selesa.

Di seluruh negara terdapat begitu banyak NGO warga emas yang aktif menjalankan kelas agama, ziarah pesakit, aktiviti kesihatan, sukarelawan dan kebajikan. Di Kuala Krai sendiri misalnya, terdapat beberapa pertubuhan warga emas termasuk di bawah naungan masjid yang bergerak secara sukarela dengan sumber yang sangat terhad tetapi memberi impak besar kepada komuniti. Kerajaan perlu mewujudkan skim geran kompetitif kepada NGO warga emas yang benar- benar aktif tanpa mengira latar belakang organisasi. Yang penting ialah impaknya kepada masyarakat.

Tuan Yang di-Pertua, dalam isu dan naratif yang dimainkan oleh dua orang Ahli Parlimen daripada Jelutong dan Kampar dalam Dewan yang mulia ini berkaitan indeks jenayah di Kelantan. Saya ingin mengingatkan supaya berhati-hati dalam membuat tuduhan terhadap sesebuah negeri. Jika ingin mengkritik dasar kerajaan negeri adalah perkara biasa dalam demokrasi tetapi membina persepsi buruk terhadap rakyat Kelantan berdasarkan dakwaan yang tidak disokong data, adalah tidak adil.

Data rasmi daripada Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM) perlu dijadikan rujukan, bukan sentimen politik atau persepsi media sosial. Jangan kerana perbezaan politik, seluruh rakyat Kelantan dihukum dengan label yang tidak tepat.

Tuan Yang di-Pertua, isu jenayah adalah tanggungjawab keselamatan negara, bukan semata-mata kerajaan negeri jika ada dakwaan bahawa kadar jenayah tinggi di suatu negeri. Persoalan utama ialah siapakah yang bertanggungjawab menjaga keselamatan dan ketenteraman awam? Adakah kegagalan membanteras jenayah hanya terletak pada satu pihak sedangkan semua agensi penguatkuasaan terletak di bawah Persekutuan? Maka, adalah tidak wajar menyalahkan kerajaan negeri semata-mata apabila berlaku peningkatan jenayah.

Jika guna logiknya, adakah semua jenayah tinggi yang di Selangor, di Pulau Pinang dan lain-lain yang mengatasi Kelantan berpunca daripada kegagalan kerajaan negeri? Kita perlu menggunakan ukuran yang sama kepada semua negeri.

Jangan gunakan pendekatan pilih bulu apabila berlaku di negeri tertentu, salahkan kerajaan negeri tetapi apabila berlaku di negeri lain, diam seribu bahasa.

Kerajaan Negeri Kelantan sendiri telah mengeluarkan kenyataan media, menjawab segala tuduhan Jelutong dan Teluk Intan baru-baru ini. Kerajaan negeri sedang meneliti tindakan undang-undang yang bersesuaian terhadap pihak-pihak berkaitan yang didakwa mengeluarkan tuduhan berniat jahat sehingga mencemarkan imej dan reputasi kerajaan negeri.

Tuan Yang di-Pertua, isu kesihatan awam dan jenayah merupakan cabaran nasional yang memerlukan komitmen serta kerjasama semua pihak tanpa mengira latar belakang politik. Isu-isu tersebut tidak sewajarnya dijadikan modal politik untuk menyerang atau memburukkan mana-mana negeri, sebaliknya perlu ditangani secara matang, berasaskan fakta dengan semangat tanggungjawab bersama.

Hanya dengan berpegang kepada fakta serta statistik yang sahih, usaha menangani cabaran sosial dapat dilaksanakan secara lebih berkesan, demi kesejahteraan rakyat dan kemajuan negara.

Tuan Yang di-Pertua, Kelantan mempunyai rekod tadbir urus yang perlu dihormati selama lebih 36 tahun ditadbir oleh kerajaan yang sama. Dalam tempoh tersebut, Kelantan tidak berhadapan dengan skandal rasuah besar yang melibatkan kepimpinan tertinggi kerajaan negeri. Ini adalah satu rekod integriti yang wajar diiktiraf, bukan dipandang sebelah mata.

Dalam politik, kita boleh berbeza pandangan tetapi kita perlu menghormati fakta kestabilan pentadbiran, disiplin kewangan, integriti pemimpin, hubungan kerajaan dengan rakyat serta menghormati konsep federalisme dan hubungan negeri dengan Pusat. Jadi, kenapa kita boleh— jadi, kenapa tidak boleh jadikan Kelantan sebagai contoh budaya integriti, bukan bahan serangan?

Negeri-negeri lain termasuk negeri yang sering dianggap maju seperti Pulau Pinang juga boleh mengambil iktibar daripada aspek integriti dan ketelusan. Jangan kerana perbezaan fahaman politik, kita menghukum seluruh rakyat Kelantan dengan persepsi yang tidak tepat. Kalau benar mahu membina Malaysia yang lebih baik, marilah kita menilai negeri berdasarkan fakta, bukan fitnah. Berdasarkan data, bukan sentimen. Jenayah perlu ditangani dengan penguatkuasaan yang berkesan. Rasuah perlu dibanteras di mana sahaja ia berlaku dan integriti mesti dihormati tanpa mengira warna politik. Terima kasih Tuan Yang di-Pertua.

Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh. Salam sejahtera, salam Malaysia MADANI.

Terima kasih Puan Yang di-Pertua kerana memberi peluang kepada saya mengambil bahagian dalam perbahasan Laporan Tahunan SUHAKAM 2024. Saya ingin merujuk kepada satu isu yang semakin meresahkan rakyat iaitulah pengurusan pelarian Rohingya di Malaysia sebagaimana yang dilaporkan SUHAKAM pada muka surat 162, 214 dan 229.

Tuan Yang di-Pertua, tiga minggu lalu, negara dikejutkan dengan isu penempatan warga Rohingya di Hulu Langat yang mencetuskan kebimbangan penduduk setempat dan mendapat reaksi rakyat seluruh negara. Bantahan yang berlaku bukan semata-mata kerana soal kaum atau agama, tetapi kerana timbul persoalan tentang keselamatan, kesesakan, kebersihan, pematuhan undang- undang dan kegagalan pihak berkuasa mengurus penempatan tersebut dengan lebih tersusun.

Media sosial pula dipenuhi dengan pelbagai dakwaan, kebencian dan fitnah sehingga akhirnya sukar membezakan antara pelarian sebenar, pendatang ekonomi dan anggota sindiket. Keadaan ini jika tidak ditangani dengan betul, amat berbahaya kerana ia boleh mencetuskan ketegangan sosial yang lebih besar.

Puan Yang di-Pertua, dalam membincangkan isu ini, kita tidak boleh melihatnya secara hitam atau putih. Ada pihak yang memperjuangkan hak asasi manusia, ada pula pihak yang mempertahankan keselamatan dan kedaulatan negara. Bagi saya, kedua-duanya mesti berjalan seiring. Malaysia tidak boleh menjadi negara yang menutup pintu hati tetapi Malaysia juga tidak boleh menjadi negara yang membuka pintu sempadan tanpa kawalan. Inilah keseimbangan yang perlu kita capai.

Saya menghargai dan menghormati penegasan SUHAKAM bahawa setiap manusia termasuk pelarian dan pencari suaka mempunyai hak kepada layanan bermaruah, perlindungan daripada eksploitasi, akses kepada pendidikan asas serta layanan yang adil selaras dengan prinsip hak asasi manusia. Namun, kita juga harus ingat bahawa hak asasi manusia tidak boleh dibincangkan tanpa mengambil kira hak rakyat Malaysia sendiri. Justeru itu, apabila berlaku penempatan yang tidak terkawal, kemasukan tanpa dokumen, eksploitasi buruh, penyeludupan manusia dan peningkatan keresahan masyarakat, kerajaan wajib bertindak.

Puan Yang di-Pertua, Malaysia sebenarnya berada dalam kedudukan yang sangat unik. Kita bukan penandatangan Konvensyen Status Pelarian 1951. Namun, kita menempatkan 215,000 pelarian dan pencari suaka termasuk daripada etnik Rohingya yang direkodkan UNHCR berjumlah 126,000. 64,700 ataupun 46 peratus adalah merupakan kanak-kanak di bawah 18 tahun.

Ini bermaksud Malaysia telah lama memikul tanggungjawab kemanusiaan tanpa obligasi undang-undang antarabangsa. Persoalannya, sampai bila Malaysia perlu menanggung beban ini secara bersendirian?

Mengapa negara-negara maju yang sering bercakap tentang hak asasi manusia tidak menerima lebih ramai pelarian? Mengapa negara-negara ASEAN masih gagal mencari penyelesaian yang tuntas terhadap krisis Myanmar? Mengapa negara transit seperti Malaysia terus menanggung kos sosial, ekonomi dan keselamatan? Persoalan-persoalan inilah yang mesti kita jawab.

Puan Yang di-Pertua, pada 19 Mei, baru-baru ini, Menteri Kementerian Dalam Negeri maklum, kerajaan sedang mengusahakan Pusat Pengasingan Pelarian dan Pemohon Suaka (PPKPPS) di Bidor, Perak sebagai projek rintis. Saya ucapkan syabas dan tahniah kepada Kerajaan MADANI kerana berusaha untuk menyelesaikan pengurusan isu pelarian Rohingya ini secara tuntas dan berstruktur.

Pendekatan ini sudah tentu jauh lebih baik...

Saya— terima kasih Yang Berhormat Hulu Langat. Saya ada juga merujuk kepada beberapa buah negara ASEAN yang berjiran dengan kita, semuanya mengambil pendekatan yang sama iaitu menerima pelarian Rohingya ini di atas sifat dan juga dasar kemanusiaan.

Dan juga mereka mengambil pendekatan UNHCR sebagai suatu badan yang mendaftarkan mereka sebelum mereka ini dihantar ke negara ketiga yang menerima pelarian.

Ya. Tadi di Bidor tadi, Puan Yang di- Pertua, syabas kepada Kerajaan MADANI kerana berusaha untuk menyelesaikan pengurusan isu pelarian Rohingya ini secara tuntas. Pendekatan ini jauh lebih baik daripada penempatan yang berselerak sehingga menimbulkan konflik dengan masyarakat setempat.

Soalan saya yang keakhirannya ini ialah apakah status PPKPPS ini, sudah kah ia diangkat ke Kabinet untuk dimuktamadkan? Tuan Yang di-Pertua, sebagai penggulungannya, kemanusiaan tanpa kedaulatan akan mengundang kekacauan.

Kedaulatan tanpa kemanusiaan pula akan menghilangkan nilai sebuah negara yang bertamadun.

Malaysia tidak boleh menjadi tempat yang membiarkan manusia mati. Tidak boleh Hulu Langat ya. Tetapi Malaysia juga tidak boleh menjadi tempat yang membiarkan undang-undang mati. Undang-undang harus dinamik sifatnya.

Dengan itu saya menyokong agar syor-syor SUHAKAM yang bersesuaian dipertimbangkan oleh kerajaan dengan syarat pelaksanaannya sentiasa berpaksikan dua prinsip utama iaitu kedaulatan negara dan kemajuan sejagat. Sekian, terima kasih.

Bismillahirrahmanirrahim. Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh dan salam sejahtera. Terima kasih Tuan Yang di-Pertua kerana memberi peluang kepada saya untuk sama-sama membahaskan laporan SUHAKAM tahun 2024. Dan kita menyokong segala usaha untuk mengukuhkan perlindungan hak asasi manusia di negara ini.

Walau bagaimanapun, dalam memperjuangkan hak asasi ini kita perlu sentiasa menghormati asas Perlembagaan Persekutuan, yang mana Perkara 3 memperuntukkan bahawa Islam adalah agama Persekutuan dan Perkara 11 menjamin kebebasan beragama dalam kerangka undang-undang negara.

Saya ingin penjelasan daripada pihak kementerian, berapa jumlah ratifikasi atau perjanjian telah ditangani di peringkat antarabangsa yang melibatkan hak asasi manusia, termasuk juga yang berkaitan dengan wanita dan sejauh mana pelaksanaan, terutama melibatkan hak asasi wanita dalam negara kita setakat ini?

Sebagaimana yang telah ditandatangani. Dan apakah cadangan kerajaan akan menggubal Rang Undang-undang (RUU) Anti Diskriminasi Terhadap Wanita dan juga RUU Pariti Jantina 30 peratus untuk selaras dengan ratifikasi yang telah dilaksanakan di peringkat antarabangsa.

Saya ingin tahu juga, berapa jumlah tenaga pakar yang berada dalam SUHAKAM terutama yang mempertimbangkan isu-isu yang berkaitan dengan orang Islam. Sebab kita tak mahu hak-hak asasi yang bercanggah dengan Islam seperti LGBT dan sebagainya diberi layanan dan ini adalah satu bercanggah dengan hak sebagaimana yang termaktub dalam Perlembagaan negara kita.

Saya ingin penjelasan juga berkaitan dengan baru-baru ini satu pengumuman kerajaan melalui Jabatan Wilayah Persekutuan berhubung dengan Projek Pembangunan Tapak Perkuburan Awam Wilayah Persekutuan menerusi kaedah kerjasama awam swasta yang mana cadangan ini telah dibuat oleh Jabatan Wilayah Persekutuan. Jadi kita menghargai usaha yang telah dibuat oleh kerajaan untuk penyediaan tanah tapak perkuburan baharu terutama yang terdesak di Wilayah Persekutuan, yang mana tanah perkuburan yang semakin terhad.

Namun dia tidaklah menyebabkan hak asasi umat Islam ini terabai terutama yang melibatkan keperluan fardu kifayah umat Islam. Jadi, apakah justifikasi apabila kerajaan mencadangkan projek ini akan dilaksanakan dengan pihak swasta?

Siapakah yang akan mengawal pengurusan tanah perkuburan ini? Siapakah yang akan menentukan dasar? Siapakah yang akan menentukan kadar caj? Berapakah tempoh konsesi? Dan apa jaminan tanah perkuburan ini tidak berubah menjadi sektor perniagaan yang berorientasikan perniagaan?

Jadi, sedangkan kita semua tahu tanah perkuburan Islam ini adalah perasanan wajib yang dilaksanakan oleh kerajaan, memenuhi fardu kifayah. Dia perlu dimanfaatkan oleh semua masyarakat. Dan kita tidak mahu dalam pelaksanaan ini menyebabkan umat Islam teraniaya mungkin dengan caj akibat daripada penswastaan ini menyebabkan membebankan terutama kos pembumian jenazah dan wujud monopoli dalam pengurusan tanah perkuburan. Dan kita tidak mahu isu kematian menjadi sumber keuntungan korporat.

Jadi saya ingin tahu apakah— usaha apakah, usaha yang telah dibuat oleh kerajaan untuk memastikan dalam pelaksanaan ini tidak menjejaskan hak asasi orang Islam.

Yang kedua Tuan Yang di-Pertua, saya ingin penjelasan iaitu berkaitan dengan hak asasi yang berkaitan dengan kanak-kanak. Yang kita semua tahu, hak kanak-kanak berhak untuk mendapat ataupun belajar dalam suasana yang selamat.

Pendidikan hari ini kita lihat gagal membentuk akhlak yang baik.

Di mana hak kanak-kanak hari ini untuk hidup tanpa dibuli, dizalimi, tertekan hingga ada yang nak membunuh diri. Krisis buli ini gagal kita tangani dengan baik.

Jadi tragedi yang terbaru sebagaimana yang kita semua tahu, tikaman melibatkan pelajar sekolah ini adalah satu ancaman menyebabkan ramai di kalangan kanak- kanak rasa terancam pergi ke sekolah.

Jadi, sejauh mana usaha yang telah dibuat oleh kementerian untuk menangani isu terutama pelajar-pelajar ini supaya mereka tidak merasa tidak selamat di sekolah. Sekolah tempat menimbul ilmu, gedung ilmu, sepatutnya bukan dijadikan tempat yang menakutkan. Jadi apa usaha kerajaan untuk bina sistem yang benar-benar mencegah kezaliman?

Kita tidak mahu apabila berlaku kematian, barulah tindakan nak diambil dan sekarang ini kes telah berulang-ulang kali. Jadi saya ingin tahu, sejauh mana usaha yang telah dibuat untuk melahirkan sekolah yang selamat, memenuhi hak asasi anak-anak supaya mereka ini belajar dengan selamat.

Seterusnya, Tuan Yang di-Pertua, saya ingin penjelasan berkenaan dengan hak wanita terutama juga perlindungan kepada keluarga dan sebagainya. Sebab hak ini amat penting untuk memastikan supaya dapat pelihara institusi keluarga dengan baik. Sejauh mana dasar yang digubal, dasar yang benar-benar mesra wanita, dasar yang benar-benar mesra keluarga, supaya hak ini dapat dilaksanakan dengan terbaik untuk kesejahteraan negara kita.

Bismillahirrahmanirrahim. Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh. Tuan Yang di-Pertua, terlebih dahulu saya ingin mengucapkan tahniah kepada Ahli Yang Berhormat sekalian di atas penglibatan di dalam perbahasan Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan Suruhanjaya Hak Asas Manusia Malaysia

(SUHAKAM) pada tahun 2024 di Dewan yang mulia ini.

Semasa perbahasan Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan SUHAKAM 2024, seramai 10 orang Ahli Yang Berhormat iaitu YB Besut, YB Sik, YB Puncak Borneo, YB Kulim-Bandar Baharu, YB Arau, YB Parit, YB Kampar, YB Hulu Selangor, YB Betong dan YB Lubok Antu yang telah berbahas mengajukan pertanyaan dan saranan berkaitan Laporan Inkuiri Nasional Mengenai Hak Tanah Orang Asli, pindaan Akta Orang Asli 1954 [Akta 134] dan keperluan hak asasi masyarakat luar bandar atau pedalaman bagi infrastruktur asas dan pembangunan ekonomi. Perkara yang berbangkit adalah di bawah bidang tanggungjawab Kementerian Kemajuan Desa dan Wilayah.

Tuan Yang di-Pertua, untuk makluman Dewan, setiap syor dalam Laporan Inkuiri Nasional Mengenai Hak Tanah Orang Asli 2013 yang melibatkan hal ehwal tanah telah diambil tindakan dalam pindaan Akta Orang Asli 1954 [Akta 134] dan Dasar Pembangunan Orang Asli. Malah, perkembangan syor tersebut juga telah dibentangkan kepada pihak SUHAKAM semasa sesi kunjungan hormat SUHAKAM ke atas Ketua Pengarah JAKOA yang berlangsung pada 9 Mac 2026 yang lalu.

Yang Berhormat Besut, Yang Berhormat Sik, Yang Berhormat Puncak Borneo, Yang Berhormat Kulim-Bandar Baharu, Yang Berhormat Arau, Yang Berhormat Parit, Yang Berhormat Kampar dan Yang Berhormat Hulu Selangor telah membangkitkan pertanyaan berkaitan dengan langkah yang telah diambil oleh kerajaan, termasuk melalui kerjasama dengan kerajaan negeri bagi menangani isu pencerobohan tanah adat serta mempercepatkan proses pengiktirafan hak tanah adat masyarakat orang asli dan komuniti pribumi secara menyeluruh.

Begitu juga bagaimana kerajaan memastikan penyertaan bermakna orang asli dalam rangka dasar kemajuan tanah adat berdasarkan konsep free, prior and informed consent (FPIC) bagi menjamin budaya dan identiti tradisional mereka tidak terjejas. Dan seterusnya, apakah status pelaksanaan syor yang dikemukakan melalui Inkuiri Nasional mengenai hak asasi, hak tanah orang asli/orang asal dan cadangan mempertimbangkan semula syor mengenai penubuhan suruhanjaya kebangsaan yang bebas mengenai orang asli?

Kerajaan Persekutuan memandang serius kebimbangan yang dibangkitkan berkaitan dengan tanah adat. Walau bagaimanapun, urusan membabitkan tanah, termasuk berkaitan tanah adat, adalah terletak di bawah bidang kuasa mutlak kerajaan negeri sepertimana yang termaktub di bawah Senarai Negeri, Jadual Kesembilan.

Justeru, JAKOA sentiasa mempraktikkan pendekatan advokasi harmoni dengan pihak berkuasa negeri bagi sebarang urusan berkaitan tanah yang dilaksanakan dari semasa ke semasa.

Berdasarkan syor yang telah dikemukakan dalam Inkuiri Nasional berkenaan, JAKOA telah melaksanakan usaha-usaha seperti berikut. Pertama, pewartaan tanah orang asli bersama kerajaan negeri. Berdasarkan data sehingga Mei 2026, daripada 853 buah kampung orang asli yang diiktiraf, sebanyak 315 kampung orang asli telah berjaya diwartakan. Manakala, permohonan pewartaan 363 kampung orang asli telah dikemukakan kepada pihak berkuasa negeri untuk kelulusan.

Begitu juga 68 kampung orang asli masih dalam proses pengukuran oleh juruukur tanah berlesen bagi tujuan berkenaan. Bagi mempercepatkan proses kelulusan pewartaan, JAKOA sentiasa mengadakan sesi perbincangan dan libat urus bersama dengan pihak berkuasa negeri yang berkenaan. Dan terkini, Bengkel Penyelarasan Pewartaan Tanah Rizab Orang Asli di negeri Pahang yang akan diadakan pada 8 hingga 10 Julai 2026.

Yang kedua, berkaitan dengan pampasan. Kepentingan orang asli yang terlibat dalam mana-mana pembangunan tanah turut dilindungi melalui peruntukan seksyen 11 dan 12, [Akta 134] Akta Orang Asli 1954. Berhubung dengan ini, JAKOA berperanan sebagai pemudah cara dengan pihak yang terlibat dan memastikan masyarakat orang asli mendapat pampasan yang wajar sekiranya pembangunan yang dilaksanakan menjejaskan budaya dan cara hidup mereka.

Seterusnya, setiap projek pembangunan yang bersempadan ataupun melibatkan kawasan penempatan, orang asli diwajibkan melalui proses libat urus yang telus sejak peringkat awal perancangan. Komuniti setempat diberi maklumat yang lengkap dalam bahasa yang mudah difahami agar mereka dapat membentuk keputusan tanpa sebarang unsur paksaan (free) sebelum projek diluluskan (prior) dan berasaskan maklumat yang telus (informed).

Kalau saya boleh mencelah sedikit. Terima kasih kerana izinkan saya memberi pencelahan untuk menerima penjelasan.

Dewasa ini kita berbicara mengenai karbon kredit dan kebanyakan karbon kredit ini juga di-contribute dengan izin, oleh orang asli dan orang asal dan juga kalau kita lihat dalam konteks Sabah, Sarawak, masyarakat Dayak dan masyarakat Kadazan di Sabah mempunyai keluasan tanah yang besar dan kebanyakan pokok- pokok yang masih tumbuh adalah di kawasan milik mereka ini.

Jadi, adakah kerajaan berhajat ataupun berhasrat untuk juga melibatkan golongan orang asli di Semenanjung dan orang asal di Sabah, Sarawak untuk terlibat sama dalam kerangka karbon kredit ini supaya mereka juga boleh manfaat dan mereka bukan sahaja sekadar pemerhati, tetapi mereka juga terlibat sama untuk menikmati bersama kemajuan dan benefit from this carbon credit? Terima kasih.

Manakala bagi menjawab kegusaran Ahli Yang Berhormat mengenai isu penguatkuasaan petak parkir OKU yang sering disalahgunakan, kerajaan telah pun mengambil langkah intervensi perundangan yang lebih tuntas.

Untuk makluman Dewan yang mulia, Kementerian Pengangkutan (MOT) dengan kerjasama KPKT telah pun menggubal Garis Panduan Pembangunan Perintah/Undang-undang Kecil bagi Pengawalseliaan Tempat Letak Kenderaan Khas OKU. Atas dasar kebersamaan politik, demi kebajikan rakyat, dasar ini telah pun mendapat kelulusan sebulat suara di peringkat Majlis Negara bagi Kerajaan Tempatan (MNKT) pada 20 Ogos 2025.

Hasilnya, Tuan Yang di-Pertua, kita kini berjaya menyeragamkan punca kuasa di peringkat seluruh PBT tanah air rentetan kelulusan ini. Dan rentetan itu juga, penguatkuasaan akan menjadi lebih agresif, lebih tegas dan lebih holistik merangkumi tindakan kompaun maksimum serta penundaan kenderaan secara mandatori. Perubahan struktur perundangan ini mencerminkan tekad politik ataupun political will, dengan izin, kerajaan untuk memastikan keadilan sosial ditegakkan di peringkat akar umbi.

Yang Berhormat Hulu Selangor juga turut membangkitkan pertanyaan mengenai penilaian menyeluruh di peringkat PBT berhubung dengan dasar satu peratus pekerja OKU serta apakah cabaran sebenar yang dikenal pasti sehingga sasaran tersebut masih belum dicapai.

Untuk makluman Ahli Yang Berhormat, dasar satu peratus peluang pekerjaan dalam perkhidmatan awam kepada OKU telah pun dikeluarkan oleh Jabatan Perkhidmatan Awam (JPA) melalui Pekeliling Perkhidmatan Bilangan 10 Tahun 1988. Diakui bahawa secara keseluruhannya majoriti PBT masih belum mencapai sasaran satu peratus tersebut walaupun terdapat trend beberapa PBT di peringkat bandar raya yang menunjukkan trend peningkatan positif.

Hasil daripada penilaian dan maklum balas di peringkat akar umbi, beberapa cabaran utama telah pun dikenal pasti. Antaranya, pertama, sifat fizikal skop kerja di peringkat PBT iaitu sebahagian besar perjawatan di PBT melibatkan kerja-kerja penguatkuasaan, operasi lapangan, teknikal dan penyelenggaraan parit/jalan yang memerlukan keupayaan fizikal spesifik sekali gus mengehadkan ruang pengisian untuk OKU fizikal.

Yang keduanya, kadar padanan am dengan kelayakan akademik iaitu wujud jurang antara skim perjawatan yang ditawarkan di peringkat PBT iaitu skim perkhidmatan awam dengan bilangan pemohon OKU yang memiliki kelayakan akademik ataupun kemahiran teknikal yang bertepatan dengan keperluan semasa di peringkat PBT.

Dan yang ketiganya adalah kekangan kemudahan mesra OKU, accessibility. Infrastruktur pejabat di sesetengah PBT, terutamanya bangunan lama, masih belum memenuhi standard reka bentuk sejagat yang sepatutnya sepenuhnya mesra OKU seperti mana ketiadaan lif khas, rem ataupun tandas mesra OKU.

Sehubungan dengan itu, Tuan Yang di-Pertua, JPA telah pun mengeluarkan Pekeliling Perkhidmatan Ceraian UP 1.3.6 – Dasar Pengambilan dan Pengurusan Inklusif OKU pada 17 Februari 2025 kepada pejabat SUK negeri-negeri untuk edaran pemakaian pekeliling oleh PBT meningkatkan pengambilan pekerja OKU. Merujuk kepada pekeliling tersebut, pejabat SUK negeri bertanggungjawab untuk melaporkan pengisian jawatan OKU di peringkat PBT masing-masing secara menyeluruh pada 31 Disember setiap tahun kepada JPA.

Tuan Yang di-Pertua dan Ahli-ahli Yang Berhormat, tuntasnya Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan ingin menegaskan bahawa tonggak kesejahteraan dan ihsan yang termaktub dalam semangat Malaysia MADANI bukan sekadar retorik di atas kertas malah sebuah paksi perjuangan yang murni. Kerajaan MADANI berikrar untuk memastikan tiada seorang pun anak Malaysia yang ketinggalan sama ada di kota mahupun di desa yang akan dipinggirkan daripada arus kemakmuran negara ini.

Akhir kalam, ingin saya tegaskan sekali lagi bahawa kementerian ini akan terus menjunjung prinsip keadilan terhadap hak asasi manusia dan ia tidak boleh sesekali dikesampingkan. Iltizam ini, Tuan Yang di-Pertua, akan terus dipertahankan dan terus diangkat sebagai nilai asas untuk kita mencorak masa depan pembangunan negara yang lebih lestari dan mampan demi kesejahteraan generasi masa depan.

Terima kasih, Tuan Yang di-Pertua.

Terima kasih, Tuan Yang di-Pertua. Terlebih dahulu, saya ingin merakamkan setinggi-tinggi penghargaan kepada semua Ahli Yang Berhormat yang telah mengambil bahagian dalam perbahasan Laporan Tahunan SUHAKAM Tahun 2024. Sesi perbahasan Laporan Tahunan SUHAKAM 2024 adalah berkaitan dengan dua tema utama bagi KPM iaitu pendidikan hak asasi manusia dan juga hak asasi kanak-kanak.

Pendidikan dan hak asasi manusia merupakan dua elemen yang saling berkait rapat dan tidak boleh dipisahkan. Pendidikan ialah hak asas yang membuka peluang kepada setiap individu untuk mengembangkan potensi diri, meningkatkan taraf kehidupan serta menyumbang secara bermakna kepada masyarakat dan juga negara.

Dalam konteks negara bangsa yang majmuk seperti Malaysia, pendidikan juga berperanan sebagai wahana bagi membentuk masyarakat yang saling menghormati, memahami perbezaan dan juga menghargai nilai kemanusiaan sejagat. KPM sentiasa berpegang kepada prinsip bahawa setiap murid berhak mendapat akses kepada pendidikan yang berkualiti, selamat, inklusif, saksama tanpa diskriminasi.

Sehubungan itu, KPM akan terus memperkukuhkan kerjasama strategik dengan SUHAKAM, kementerian dan juga agensi yang lain bagi memastikan prinsip hak asasi manusia diterjemahkan secara berkesan dalam dasar, program dan tindakan yang memberi manfaat kepada setiap murid dan warga pendidik di negara kita.

Program ATHAM. Kementerian Pendidikan kekal komited dalam membudayakan nilai kemanusiaan dan kesedaran hak asasi Malaysia dalam kalangan warga pendidikan khususnya melalui perluasan program Amalan Terbaik Hak Asasi Manusia (ATHAM) di sekolah-sekolah seluruh negara. Program ini dilaksanakan menerusi kerjasama strategik antara KPM dengan SUHAKAM merangkumi tiga teras utama iaitu:

(i) latihan kapasiti guru;

(ii) kempen advokasi interaktif di peringkat sekolah; dan

(iii) pemerkasaan pembimbing rakan sebaya.

KPM dengan kerjasama SUHAKAM telah melaksanakan program ATHAM sejak tahun 2009 bagi membudayakan nilai hak asasi manusia, hak kanak-kanak dan nilai murni dalam kalangan murid, guru serta warga sekolah. Pelaksanaannya melibatkan pelbagai aktiviti seperti Hari Hak Asasi Manusia, program anti buli dan juga anti diskriminasi, forum, pertandingan, kempen menghormati kepelbagaian serta integrasi nilai hak asasi dalam pengajaran dan pembelajaran serta aktiviti kokurikulum.

Bagi memperkukuhkan pelaksanaan pendidikan hak asasi manusia, KPM dan SUHAKAM akan memperkenalkan ATHAM 2.0 bagi tempoh 2025 sehingga 2035 melalui penyediaan garis panduan dan juga modul baharu yang akan diperluaskan secara berperingkat ke institusi pendidikan. Inisiatif ini berteraskan tiga komponen utama iaitu:

(i) pendidikan tentang hak asasi manusia;

(ii) pendidikan melalui hak asasi manusia; dan

(iii) pendidikan untuk hak asasi manusia.

Pendekatan ini bertujuan meningkatkan pengetahuan membudayakan amalan menghormati hak serta membentuk warga sekolah yang mampu menghayati, mempromosi serta melindungi hak asasi manusia dalam kehidupan seharian masing-masing.

Perbincangan awal telah pun diadakan bersama-sama dengan SUHAKAM pada 18 Jun yang lepas. Susulan daripada itu, satu sesi lanjutan telah dijadualkan pada 9 Julai 2026 bagi memperincikan strategi perluasan program ini bersama-sama bahagian-bahagian berkepentingan di Kementerian Pendidikan Malaysia.

Sebagai bukti kesungguhan pelaksanaan, KPM turut telah mengedarkan sebanyak 1,000 naskhah Buku Panduan ATHAM kepada 16 jabatan pendidikan negeri pada tahun 2025 bagi memastikan pelaksanaan program ini lebih berkesan dan menyeluruh di peringkat sekolah.

Berkenaan dengan modul hak asasi manusia untuk pendidik dan warga pendidik, komitmen KPM dalam membudayakan...

Berkenaan dengan modul hak asasi manusia untuk pendidik. Komitmen KPM dalam membudayakan hak asasi manusia ini turut diperluaskan sehingga ke peringkat latihan perguruan, khususnya menerusi IPGM di bawah KPM.

Sejak tahun 2023, kerjasama strategik antara IPGM dan SUHAKAM telah melalui fasa pembangunan, pemurnian, rintis, pemantapan dan juga latihan jurulatih sebelum dilaksanakan sepenuhnya kesemua di 27 kampus IPG di bawah KPM.

Inisiatif ini bertujuan membudayakan pendidikan hak asasi manusia dalam kalangan guru pelatih agar mereka dapat mengamalkan dan juga mempromosikan nilai-nilai hak asasi manusia dalam profesion perguruan dan juga persekitaran sekolah.

Modul hak asasi manusia untuk pendidik yang dibangunkan melalui kerjasama IPGM dengan SUHAKAM mengandungi empat topik utama iaitu;

(i) pengenalan hak asasi manusia,

(ii) hak asasi manusia dan pendidik,

(iii) hak kanak-kanak; dan

(iv) amalan terbaik hak asasi manusia (ATHAM) di sekolah. Pada 25 sehingga....

Boleh saya habiskan sedikit? Okey, terima kasih.

Pada 25 sehingga 27 Ogos 2025, satu bengkel training of trainers (ToT) telah dilaksanakan, melibatkan enam zon dalam dua siri latihan. Menerusi latihan ini, para peserta seterusnya menyalurkan ilmu yang diperolehi melalui professional learning community serta kursus kepada para pensyarah di IPG masing-masing, sekali gus mewujudkan kesinambungan latihan daripada peringkat pusat ke peringkat institusi.

Usaha ini disokong lagi menerusi pelaksanaan minggu ekosistem pada tahun 2026, khusus kepada pelajar Tahun 4, Semester 2 bagi rumusan akhir kepada kandungan hak asasi manusia sebelum mereka ditempatkan bertugas di sekolah.

Kerjasama strategik KPM dan SUHAKAM turut dizahirkan menerusi lawatan Pesuruhjaya Hak Asasi Manusia dan juga ahli-ahli SUHAKAM ke IPGM bagi membincangkan pelaksanaan modul SUHAKAM pendidik kepada seluruh 27 IPG kampus di seluruh negara dan ini membuktikan sokongan padu SUHAKAM terhadap usaha KPM dalam usaha ini. Sila Putrajaya.

Terima kasih Yang Berhormat Putrajaya. Izinkan saya untuk memberikan jawapan berkenaan dengan isu sekolah selamat yang telah pun menjadi isu tumpuan oleh rakan-rakan Ahli-ahli Yang Berhormat dan juga warga masyarakat di luar.

Puan Yang di-Pertua, berkenaan dengan isu katakan sama ada melibatkan isu salah laku buli ataupun isu keselamatan dalam premis sekolah. Sememangnya sejak untuk sepanjang masa ini, usaha-usaha telah dilakukan oleh KPM untuk memastikan, nombor satu, sekolah itu sepatutnya adalah tempat yang paling selamat bagi anak-anak kita. Dan apabila anak-anak dihantar ke sekolah ataupun sampai ke sekolah, itulah tempat yang mana anak-anak kita patut berasa selamat.

Dan berkenaan dengan isu— kita mengambil maklum berkenaan dengan isu- isu yang berlaku kebelakangan ini dari tahun lepas, sampai ke tahun ini. Pihak KPM sememangnya telah pun memperkuatkan mechanism yang sedia ada. Nombor satu, berkenaan dengan SPI kita untuk laporan SOP 137 berkenaan dengan pelaporan dan juga tindakan menangani isu disiplin murid. Itu nombor satu.

Nombor dua, usaha ini diperkukuhkan lagi dengan usaha-usaha seperti Program Pembangunan Karakter Generasi MADANI yang memperkukuhkan dan membina karakter murid secara holistik untuk menyeimbangkan dimensi intelektual, sahsiah dan juga spiritual. Pada masa yang sama, duta sahsiah, pembimbing rakan sebaya juga telah dipergiatkan bagi memastikan kita menggerakkan semua pihak ataupun rakan sebaya yang kita ada untuk membantu anak-anak dan juga rakan- rakan masing-masing.

Saringan minda sihat turut dilaksanakan dan diteruskan dengan usaha-usaha yang lain. Dan kita berharap dengan usaha sebegini, kita dapat memastikan satu fenomena yang selamat di sekolah. Dan pada masa yang sama, kita juga menyaring dan juga mengawal minda sihat anak-anak masing-masing.

Okey, terima kasih Yang Berhormat Putrajaya.

Nombor satu, saya amat bersetuju bahawa zaman sekarang anak-anak kita adalah berbeza dengan zaman kami dan juga zaman rakan-rakan Yang Berhormat yang lain. Namun demikian, apabila kita sebut berkenaan dengan tindakan yang telah pun saya sebut tadi dan telah pun diambil, tindakan itu bukan sekadar tindakan reaktif, sebaliknya ia merupakan satu usaha dan juga tindakan berpanjangan dan berterusan untuk memastikan kita mencapai matlamat yang kita inginkan.

Dan apa yang penting juga, selain daripada usaha-usaha ini, tadi saya belum lagi sebut berkenaan dengan Jawatankuasa Khas Reformasi Keselamatan Institusi Pendidikan, yang mana dalam jawatankuasa khas ini Yang Berhormat, kita bukan sahaja merangkumi ataupun melibatkan rakan-rakan kita di peringkat KPM tetapi pada masa yang sama, kita melibatkan gabungan pakar akademik, agensi kerajaan, badan NGO dan juga wakil seperti dari UNICEF dan juga NUTP untuk kita sama- sama memberikan pandangan dan memberikan input bagaimana kita boleh memperbaiki keadaan yang sedia ada, supaya pada masa yang sama, kita mengelakkan perkara-perkara yang tidak diingini itu berlaku.

Puan Yang di-Pertua, saya masuk ke topik yang seterusnya, yang terakhir.

Selaras dengan pembangunan kurikulum persekolahan 2027, KPM turut mengambil pendekatan proaktif dalam menstruktur semula pemeringkatan kandungan komponen Pendidikan Kesihatan Reproduktif dan Sosial (PEERS) dalam mata pelajaran Pendidikan Jasmani dan Pendidikan Kesihatan. Kandungan PEERS dijajarkan secara progresif mengikut tahap perkembangan murid. Dan pada Tahap 1 sekolah rendah, tumpuan diberikan kepada literasi asas anatomi, amalan kebersihan diri serta kemahiran asertif dalam mengenal pasti sentuhan yang selamat dan tidak selamat.

Seterusnya, Tahap 2 sekolah rendah, cakupan kurikulum diperluaskan kepada aspek pengurusan akil baligh merangkumi pemahaman terhadap perubahan fisiologi serta haid dan juga— [Tidak jelas] dan juga di samping kecekapan pengurusan diri. Peruntukan masa pembelajaran bagi mata pelajaran PJPK dalam KP2027 kekal dua jam seminggu tanpa sebarang pengurangan.

Pengekalan tempoh ini bertujuan memperkasakan murid dengan kecekapan psiko sosial dalam membuat keputusan, di samping memastikan mereka memperoleh literasi kesihatan tubuh badan yang sewajarnya. Pendekatan berperingkat ini menunjukkan komitmen KPM dalam memastikan kandungan kurikulum selalu selari dengan tahap kematangan dan keperluan perkembangan murid, selaras dengan hasrat kurikulum persekolahan 2027.

Dengan ini, selesailah penjelasan Kementerian Pendidikan berhubung isu- isu yang dibangkitkan sepanjang perbahasan dan KPM akan memastikan dasar dan juga program pendidikan negara yang terkait dengan hak asasi manusia dilaksanakan dengan penuh tanggungjawab. Sekian, terima kasih.

Bismillahirrahmanirrahim, assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh, salam sejahtera, Yang Berhormat Timbalan Yang di-Pertua.

Terlebih dahulu, saya ingin menzahirkan penghargaan dan ucapan setinggi- tinggi terima kasih kepada Ahli-ahli Yang Berhormat yang telah mengambil bahagian secara aktif, kritis dan penuh komitmen dalam membahaskan Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan SUHAKAM 2024. KDN sentiasa memandang serius setiap syor, teguran dan persoalan yang dibangkitkan.

Bagi KDN, hak asasi manusia bukanlah satu retorik, sebaliknya ia merupakan satu teras kepada keadilan sosial dan kecekapan tadbir urus keselamatan negara.

Benar, keselamatan adalah keutamaan namun ia tidak sekali-kali meremehkan maruah kemanusiaan. Kementerian menyambut baik ada 38 isu dan pandangan yang telah dibangkitkan oleh 36 Ahli Yang Berhormat semasa perbahasan Laporan Tahunan dan Penyata Kewangan SUHAKAM 2024.

Bagi penggulungan ini Yang Berhormat, kementerian akan memberi tumpuan kepada perkara-perkara yang secara langsung menyentuh kandungan laporan ini sahaja. Dalam kandungan ini, isu-isu yang dibangkitkan telah kita perhalusi dan kita kategorikan kepada lima kluster utama, seperti berikut iaitu:

(i) kluster pendaftaran dan kewarganegaraan;

(ii) kluster jenayah dan keselamatan;

(iii) kluster Hal Ehwal Imigresen;

(iv) kluster tahanan. Ini termasuk lokap, depoh dan penjara; dan

(v) kluster dadah.

Ahli Yang Berhormat, saya mulakan dengan kluster pendaftaran dan kewarganegaraan. Perkara ini dibangkitkan oleh Yang Berhormat Seputeh, Rasah, Lubok Antu, Tuaran, Putatan, Betong dan juga Kepong.

Ia berkaitan dengan perkara-perkara yang berhubung kait dengan kewarganegaraan. Putatan mencadangkan agar kerajaan menubuhkan pasukan petugas khas bagi mempercepatkan penyelesaian permohonan kewarganegaraan yang tertangguh khususnya bagi masyarakat peribumi di Sabah dan Sarawak agar isu dokumentasi tidak menjejaskan akses kepada pendidikan dan perkhidmatan asas.

Untuk makluman Yang Berhormat, permohonan kewarganegaraan khususnya di bawah Perkara 15A Perlembagaan Persekutuan, ia melibatkan penganugerahan taraf kewarganegaraan oleh Kerajaan Malaysia yang merupakan satu anugerah yang tertinggi.

Maka sehubungan dengan itu, setiap pemohon perlu melalui proses penelitian yang menyeluruh. Ini termasuk semakan latar belakang, pengesahan dokumen dan tapisan keselamatan yang teliti bagi memastikan hanya individu yang benar-benar layak dipertimbangkan, di samping memelihara keselamatan, kedaulatan dan kepentingan negara. Ini perkara asas.

Jadi, bagi memastikan urusan permohonan dilaksanakan secara cekap, prosedur operasi standard, SOP yang berkuat kuasa menetapkan sasaran tempoh pemprosesan selama satu tahun bagi permohonan yang lengkap. Permohonan yang lengkap, kita bagi tempoh setahun untuk kita proses dan kementerian sentiasa memantau pematuhan terhadap sasaran tersebut serta melaksanakan penambahbaikan secara berterusan bagi meminimumkan kelewatan tanpa sesekali menjejaskan ketelitian proses semakan dan kepentingan keselamatan serta kedaulatan negara.

Yang Berhormat Betong, membangkitkan isu penyelesaian dokumentasi, isu- isu kewarganegaraan melalui mekanisme khas yang lebih pantas dan lebih bersepadu. Sukacita dimaklumkan bahawa KDN melalui JPN telah pun melaksanakan beberapa mekanisme dan tindakan khusus yang berfungsi sebagai pasukan petugas khas bagi menangani isu dokumentasi serta mempercepatkan penyelesaian permohonan kewarganegaraan, khususnya Sabah dan Sarawak.

Pertama, melalui pasukan petugas khas yang merupakan kerjasama strategik antara Jabatan Pendaftaran Negara (JPN) dan Jabatan Premier Sarawak.

PPK memfokuskan usaha mengenal pasti penduduk Sarawak yang tidak mempunyai dokumen pengenalan diri, khususnya di kawasan luar bandar dan pedalaman.

Melalui operasi di lapangan Yang Berhormat, verifikasi komuniti, sesi libat urus serta semakan kes secara terperinci. PPK ini membantu menyelesaikan isu dokumentasi termasuk pendaftaran kelahiran dan pengeluaran dokumen pengenalan diri kepada individu-individu layak.

Kedua, Jawatankuasa Khas Status Kewarganegaraan Peringkat Negeri Sarawak yang berperanan meneliti dan memperakukan permohonan kewarganegaraan, khususnya di bawah Perkara 15A Perlembagaan Persekutuan.

Jadi, penubuhan jawatankuasa ini bertujuan untuk mempercepatkan pertimbangan permohonan kewarganegaraan yang melibatkan kes-kes khas termasuk permohonan kanak-kanak yang memerlukan pertimbangan khas oleh kerajaan di peringkat Persekutuan.

Di samping itu Yang Berhormat, kementerian turut memperkukuhkan pelaksanaan Program Menyemai Kasih Rakyat (MEKAR), iaitu inisiatif perkhidmatan bergerak JPN yang membawa perkhidmatan pendaftaran terus ke kawasan luar bandar dan pedalaman. Melalui program ini, masyarakat dapat mengakses pelbagai perkhidmatan seperti pendaftaran kelahiran, kematian, kad pengenalan serta khidmat nasihat berkaitan dokumentasi tanpa perlu hadir ke pejabat JPN.

Yang Berhormat Seputeh, berkaitan dengan NGO yang membantu beberapa ibu warganegara Malaysia memohon kewarganegaraan bagi anak mereka di JPN.

Yang Berhormat bangkitkan laluan sedia ada, hanya dibuka kepada individu yang pernah membuat permohonan di bawah Perkara 15(2) atau Perkara 14 menyebabkan mereka yang tiada rekod pemohon terdahulu, masih tidak mempunyai laluan jelas untuk memperoleh kewarganegaraan.

Yang Berhormat juga membangkit, apakah laluan kewarganegaraan bagi anak dewasa yang dilahirkan di luar negara, kepada ibu warganegara Malaysia tetapi tiada rekod permohonan terdahulu?

Untuk makluman Seputeh dan Dewan, bagi individu yang telah berumur lebih daripada 21 tahun dan tidak pernah mengemukakan permohonan kewarganegaraan sebelum ini, mereka masih mempunyai laluan untuk memohon kewarganegaraan melalui kaedah naturalisasi. Di bawah Perkara 19 Perlembagaan Persekutuan, tertakluk kepada syarat-syarat yang ditetapkan.

Bagi tujuan tersebut Yang Berhormat, pemohon perlu terlebih dahulu mempunyai dokumen pengenalan diri yang sah, memenuhi keperluan imigresen serta mendapat status pemastautin tetap (MyPR), sebelum permohonan kewarganegaraan secara naturalisasi boleh dipertimbangkan. Makna ada lagi laluan Yang Berhormat, untuk tujuan tersebut.

Baik, Yang Berhormat juga membangkitkan berkaitan bagaimana kementerian memapstikan anak-anak dewasa yang dilahirkan di luar negara Yang Berhormat, tidak kehilangan laluan untuk memperoleh kewarganegaraan walaupun ibu mereka telah tiada, seperti dalam kes individu berumur 37 tahun.

Untuk makluman Dewan, khususnya Seputeh, ketiadaan ibu tidak menyebabkan seorang individu hilang peluang. Ketiadaan ibu tidak menyebabkan seorang individu hilang peluang untuk mengemukakan permohonan kewarganegaraan. Setiap permohonan akan dinilai berasaskan fakta kes, dokumen sokongan serta peruntukan undang-undang yang berkuat kuasa. Dokumen dan peruntukan undang-undang ini menjadi pertimbangan untuk permohonan seumpama ini.

Bagi individu yang telah melebihi umur 21 tahun, mereka masih mempunyai laluan untuk memohon kewarganegaraan melalui naturalisasi di bawah Perkara 19 Perlembagaan Persekutuan, tapi masih lagi tertakluk kepada syarat-syarat yang ditetapkan. Maknanya laluan masih ada. Banyak Seputeh tanya ini. Ini satu lagi perkara yang ditanya, berkaitan laluan yang mungkin Yang Berhormat nak cadangkan untuk sama ada kita boleh memohon warganegara di bawah Perkara 18(1). Ini Yang Berhormat bangkitkan, Yang Berhormat bangkit perkara ini.

Untuk makluman, permohonan kewarganegaraan secara naturalisasi di bawah Perkara 19(1) Perlembagaan Persekutuan bagi individu bukan warganegara yang telah berumur 21 tahun atau lebih boleh dipertimbangkan tertakluk kepada syarat-syarat yang ditetapkan.

Antara syarat-syarat utama adalah pemohon telah bermastautin di Persekutuan selama tempoh tidak kurang 10 tahun, dalam tempoh 12 tahun sebelum tarikh permohonan. Berniat untuk terus bermastautin di Persekutuan, berkelakuan baik serta mempunyai pengetahuan bahasa Melayu yang mencukupi.

Yang Berhormat bertanya tentang adakah Kementerian Dalam Negeri bersedia mengkaji semula pendekatan penolakan permohonan di bawah Perkara 15A. Bagi kanak-kanak yang dilahirkan di luar negara, tapi tidak didaftarkan di Kedutaan Malaysia. Serta mewujudkan jawatankuasa khas bagi memudahkan permohonan kewarganegaraan bagi mereka yang berisiko menjadi tanpa warganegara.

[Timbalan Yang di-Pertua (Dato' Dr. Ramli bin Dato' Mohd Nor) **mempengerusikan Mesyuarat****] Yang Berhormat, pertimbangan permohonan kewarganegaraan di bawah Perkara 15A, Perlembagaan Persekutuan dibuat berdasarkan penelitian fakta kes, dokumen sokongan serta peruntukan undang-undang yang berkuat kuasa. [Yang Berhormat Timbalan Menteri berhenti berucap seketika] Kementerian sentiasa mengambil pendekatan yang seimbang dalam— dengan meneliti setiap permohonan secara menyeluruh. Kita akan teliti secara menyeluruh berasaskan kes dan juga peraturan undang-undang yang sedia ada.

Khususnya ia melibatkan kanak-kanak yang berdepan isu dokumentasi. Ini isu biasalah, dokumentasi tanpa menjejaskan prinsip keselamatan, kedaulatan dan kepentingan negara.

Maknanya, setiap permohonan mesti kita berasaskan undang-undang, peraturan sedia ada, kita juga lihat pada kes. Apa pun pertimbangan soal-soal keselamatan, kedaulatan tetap menjadi keutamaan, ini yang dibangkitkan.

Yang Berhormat Kepong, membangkit soal kelewatan...

Baik, saya ambil maklum perkara berkenaan. Namun demikian, pegawai-pegawai kita di Jabatan Pendaftaran Negara memang akan melaksanakan tanggungjawab dan memproses semua dokumen atau permohonan berasaskan SOP dan juga peraturan-peraturan sedia ada.

Barangkali mungkin timbul waktu berkenaan mungkin soal isu, dokumen dan sebagainya. Tapi tak apa Yang Berhormat, kita akan ambil perkara ini. Namun, saya jelaskan bahawa, apa perkara sekalipun, dokumen penting, maklumat-maklumat yang berkaitan penting dan kes-kes ini biasanya akan diurus berasaskan kepada kes-keslah. Jadi, namun demikian, kita kekal memberi ruang dan kita ada laluan.

Namun, kita tetap akan menjaga soal-soal keselamatan dan juga kepentingan negara dalam soal ini.

Kepong, kelewatan memproses permohonan kewarganegaraan dan isu dokumentasi termasuk keperluan prosedur khas bagi kes kanak-kanak dan peningkatan ketulusan dalam proses permohonan. Lebih kurang sama isu ini, Yang Berhormat.

Jadi, KDN menguatkuasakan prosedur operasi standard (SOP) bagi permohonan kewarganegaraan di bawah 15A ini Perlembagaan Persekutuan yang jelas terperinci dan seragam di seluruh negara. Makna, tidak ada berbeza di mana- mana tempat. Setiap pegawai kita juga melaksanakan tanggungjawab berasaskan peraturan sedia ada. Tak kira di mana sekalipun.

Dan SOP ini Yang Berhormat, antara lain menetapkan keperluan dokumen, proses semakan, kriteria penilaian yang berasaskan peruntukan Perlembagaan Persekutuan dan undang-undang berkaitan yang berkuat kuasa. Dari segi tempoh pemprosesan, SOP tersebut turut menetapkan sasaran tempoh selama satu tahun.

Itu memang menjadi keutamaan kita bagi permohonan yang lengkap. Tetapi, kalau permohonan tak lengkap, memang akan mengambil masa yang lama. Jika lengkap, prosesnya ialah satu tahun, Yang Berhormat.

Ini dari segi tempoh saya sebut tadi, makna kita tetapkan dalam satu tahun bagi yang lengkap dan kementerian sentiasa memantau pematuhan terhadap tempoh tersebut serta kita sentiasa laksanakan penambahbaikan dan perkara- perkara yang berkaitan dengannya.

Ini berkaitan dengan warganegara, banyak dibangkitkan di sini. 15 minit saya sentuh warganegara sahaja. Saya ingat yang lain-lain itu Dato’ Dr. Yang di-Pertua, berkaitan warganegara saya bagi bertulis. Saya hendak bawa ke isu lain, saya ada lima tajuk, Yang Berhormat.

Saya pergi ke kluster jenayah dan keselamatan. Ini pun banyak, Yang Berhormat. Ini dibangkitkan oleh Tumpat, oleh Langkawi, oleh Besut dan juga Jerlun.

Ini soal berkaitan dengan kebebasan bersuara. Dibangkitkan perkara dengan merujuk kepada pelaksanaan undang-undang berkaitan perhimpunan awam— aman.

Bagaimanakah kerajaan mengambil kira keseimbangan antara keselamatan negara dan kebebasan bersuara? Termasuk penggunaan undang-undang jenayah terhadap ucapan awam. Saya hendak sebut bahawa kerajaan berpegang kepada prinsip keseimbangan. Antara hak asasi rakyat untuk berhimpun secara aman sebagaimana dijamin oleh Perlembagaan Persekutuan. Dengan tanggungjawab pihak kerajaan untuk memastikan keselamatan dan ketenteraman awam serta perlindungan hak dan kebebasan pihak lain yang turut dilindungi oleh undang- undang kekal terpelihara.

Maknanya, kita menjaga kesemua pihak yang hendak berhimpun, tak mahu berhimpun dan sebagai. Semua aspek kita jaga. Dalam konteks perhimpunan aman Yang Berhormat, kementerian komited untuk memastikan pelaksanaan undang- undang adalah selaras dengan prinsip demokrasi dan kedaulatan undang-undang.

Kerajaan juga, kita amalkan pendekatan yang bersifat pemudah cara dalam pelaksanaan perhimpunan aman, Akta Perhimpunan Aman 2012 [Akta 736] diwujudkan bagi mengawal selia penganjuran perhimpunan aman.

PDRM berperanan pemudah cara, pelaksanaan perhimpunan melalui pengurusan keselamatan, kawalan lalu lintas serta langkah-langkah bagi mengelakkan berlakunya gangguan kepada keselamatan dan ketenteraman awam.

Berhubung dengan penggunaan undang-undang jenayah terhadap ucapan awam. Tindakan penguatkuasaan hanya diambil sekiranya terdapat asas yang menunjukkan berlakunya kesalahan di bawah undang-undang yang berkuat kuasa.

Ini termasuk ucapan atau tindakan yang mempunyai elemen hasutan, kecenderungan menghasut, isu perkauman, isu keganasan, mencetus permusuhan, menggugat ketenteraman awam atau mengancam keselamatan negara.

Akta Hasutan 1948 pada masa ini masih relevan sebagai instrumen penguatkuasaan dalam menangani kes-kes yang mempunyai kecenderungan menghasut. Setiap laporan polis yang diterima, kita akan nilai berasaskan fakta dan keterangan kes serta disiasat mengikut prosedur undang-undang tanpa mengira latar belakang individu yang terlibat.

Ahli Yang Berhormat, manakala sebarang keputusan pendakwaan pula adalah di bawah bidang kuasa pihak pendakwaan berdasarkan keterangan yang mencukupi bagi setiap kes. Kerajaan komited dalam memastikan keseimbangan antara kebebasan bersuara dan sebagaimana yang di bawah Perkara 10 Perlembagaan Persekutuan dengan kepentingan menjaga keselamatan dan ketenteraman awam.

Dibangkitkan tadi juga adalah keperluan memperkukuhkan keupayaan PDRM dalam mengendalikan kes melibatkan kanak-kanak. Ini termasuk latihan dan pendekatan-pendekatan kepada pegawai serta pertimbangan mewujudkan division unit khusus bagi kanak-kanak yang berasingan. Ini dibangkitkan oleh Tumpat.

Untuk makluman Ahli Dewan, PDRM melalui Bahagian Jenayah Seksual Wanita Kanak-kanak D11, Jabatan Siasatan Jenayah sentiasa memperkukuhkan kompetensi pegawai polis dan pegawai psikologi melalui latihan berkaitan komunikasi dan temu bual kanak-kanak. Pengendalian mangsa rentan, pendekatan trauma serta intervensi psikologi, Bahagian D11 turut melaksanakan intervensi dan sokongan psikologi kepada mangsa dan serta keluarga.

Bagi kes-kes yang kompleks dan berprofil tinggi, analisa tingkah laku juga dilaksanakan bagi memahami corak tingkah laku, dinamika psikologi, faktor risiko serta kerentatan sebagai input profesional dalam menyokong proses siasatan serta strategi panel kes yang lebih menyeluruh dan mengutamakan kepentingan terbaik kanak-kanak yang terlibat.

Di samping itu Yang Berhormat, PDRM kita sentiasa menilai keperluan untuk kita perkukuhkan struktur dan keupayaan organisasi dalam mengendalikan kes-kes yang melibatkan kanak-kanak termasuk melalui pengukuhan fungsi serta kepakaran sedia ada di Bahagian D11. Cadangan mewujudkan unit khusus untuk memfokuskan pengendalian kes-kes melibatkan kanak-kanak akan diteliti.

Kita akan meneliti cadangan ini secara menyeluruh dengan kita ambil kira trend jenayah serta beban tugas keperluan dan pakar juga berkaitan dengan sumber manusia. Implikasi kewangan juga diambil kira serta keberkesanan penyampaian perkhidmatan kita. Pada masa yang sama Yang Berhormat, PDRM kita akan terus memperkukuhkan kapasiti pegawai penyiasat melalui latihan lanjutan, pembangunan kepakaran khusus serta kerjasama strategik dengan kementerian, agensi berkaitan dan pihak pendakwaan.

Ini bagi pastikan setiap kes dikendalikan secara profesional, berpusat kepada mangsa, menggunakan pendekatan mesra kanak-kanak serta mengutamakan kepentingan terbaik kanak-kanak.

Yang Berhormat Jerlun cakap soal melindungi hak asasi manusia. Apakah melindungi hak asasi manusia ini benar-benar menggubah amalan di lapangan atau bangkitkan, dia menyebut adakah sekadar memenuhi petunjuk prestasi dalam menghasilkan sijil penyiasatan sahaja. Ini dibangkitkan.

Saya hendak sebut bahawa, banyak lagi perkara-perkara lain yang dibangkitkan oleh Jerlun ini, tetapi itu antara yang dibangkitkan. Jadi, PDRM telah membangunkan dan melaksanakan modul hak asasi manusia untuk PDRM dengan kerjasama Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Malaysia (SUHAKAM) sebagai rujukan kepada pakar pengajar di institusi latihan PDRM.

Modul ini sebenarnya bertujuan untuk memperkukuh kompetensi Yang Berhormat, tenaga pengajar serta menyeragamkan penyampaian latihan bagi usaha untuk kita memperkasakan amalan kepolisan yang lebih profesional, berintegriti dan menghormati undang-undang.

Modul Hak Asasi Manusia untuk PDRM ini telah merangkumi isu-isu tersebut secara menyeluruh, Yang Berhormat. Antaranya ialah pengendalian kanak-kanak yang berkonflik dengan undang-undang, layanan terhadap orang kurang upaya, soal-soal yang berkaitan dengan warga emas, individu yang mengalami masalah kesihatan mental serta prinsip-prinsip berkaitan pengurusan awam.

Kandungan modul ini juga kita selaraskan dengan konvensyen hak asasi manusia CRC konvensyen mengenai hak orang kurang upaya dan konvensyen antarabangsa mengenai hak ekonomi dan sosial dan budaya bagi memastikan latihan yang diberikan selaras dengan amalan terbaik dan kerangka perundangan negara.

Dari segi keberkesanan modul ini, ia tidak boleh dinilai berasaskan statistik aduan semata-mata Yang Berhormat, sebaliknya melalui pengukuhan kompetensi tenaga pengajar, pematuhan kepada prosedur operasi standard (SOP) dan penambahbaikan berterusan dalam pelaksanaan tugas. Bagi tujuan perbandingan...

Sekejap saya habis, saya habis perenggan ini. Bagi tujuan perbandingan, Jabatan Integriti dan Pematuhan Standard (JIPS) PDRM kita merekodkan 378 kes pada tahun 2023. 407 kes pada 2024 dan 463 kes pada tahun 2025 di bawah kategori kes jenayah melibatkan PDRM.

Untuk makluman Ahli Dewan, JIPS tidak merekodkan kekerasan sebagai kategori yang berasingan dan sebarang aduan yang memenuhi elemen jenayah akan direkod di bawah kategori tersebut. Dalam tempoh sama, untuk makluman sebanyak 12 kes pada tahun 2023, 13 kes 2024 dan 20 kes 2025 direkod bagi kes kematian dalam tahanan.

Manakala Suruhanjaya Integriti Agensi Berkuasa, Suruhanjaya Bebas Tatakelakuan Polis (IPCC) telah menerima sebanyak satu aduan pada 2023. 338 aduan 2024 dan 388 pada 2025. Statistik tersebut sebenarnya kita perlu tafsir dengan mengambil kira perubahan mekanisme pemantauan susulan penubuhan IPCC pada Julai 2023, yang mengambil alih tugas fungsi penerima aduan berkaitan PDRM daripada EAIC.

Apa pun kementerian akan terus perkukuhkan latihan hak asasi manusia, soal-soal berkaitan integriti, tadbir urus. Ini bagi memastikan penyampaian perkhidmatan kita perkhidmatan kepolisan yang profesional, berakauntabiliti serta terus mendapat kepercayaan masyarakat. Yang Berhormat, harap jangan perkara baru Yang Berhormat.

Yang Berhormat, tempoh lama siasatan itu bergantung kepada proses siasatan lah. Ia mungkin berkaitan dengan saksi dan sebagai lah. Apa pun kita kekal untuk melaksanakan mengikut prosedur dan peraturan-peraturan yang terkini.

Kita tidak boleh untuk membuat siasatan tanpa bukti-bukti lengkap dan sebagainya lah untuk mengelakkan kes ini kalau dibawa ke mahkamah ditolak dan sebagainya. Apa pun pandangan Yang Berhormat, kita ambil maklum Yang Berhormat. Saya hendak beralih sedikit ke isu lain.