Katalog Hansard

Terima kasih Dato' Yang di-Pertua.

Dato' Yang di-Pertua, saya mohon mencadangkan supaya Rang Undang-undang Perjanjian Penyelesaian Antarabangsa Yang Terhasil Daripada Pengantaraan 2025 dibacakan untuk kali yang kedua sekarang.

Dato' Yang di-Pertua, rang undang-undang yang dicadangkan ini adalah bertujuan untuk memperkenalkan Undang-undang Pengantaraan Domestik yang seragam dengan

Oleh itu, pengubahan rang undang-undang ini merupakan salah satu usaha reformasi Kerajaan MADANI di bawah kepimpinan Yang Amat Berhormat Perdana Menteri yang terus komited dalam mengukuhkan serta menyokong transformasi sistem perundangan Malaysia melalui Agenda Reformasi Institusi Perundangan yang selaras dengan prinsip tatakelola dan tadbir urus yang telus serta merupakan satu manifestasi komitmen kerajaan terhadap alternative dispute resolution.

Dato Yang di-Pertua dan Ahli-ahli Yang Berhormat, Di Malaysia, undang-undang berkaitan penghantaran telah diperuntukkan di bawah Akta Pengantaraan 2012 [Akta 749] yang telah mula berkuasa pada 1 Ogos 2012. Akta ini memperkenalkan dengan tujuan untuk mempromosikan dan menggalakkan penggunaan pengantaraan sebagai satu kaedah penyelesaian pertikaian alternatif serta memudahkan penyelesaian pertikaian secara adil, secepat-cepat dan menjimatkan kos.

(2018). Amending the model law UNCITRAL Model Law on International Commercial Conciliation (2002). Selain itu, Jawatankuasa Kerja berkaitan ratifikasi Konvensyen Singapura dan pindaan Akta Pengantaraan 2012, penggubalan akta baru berkaitan pengantaraan yang terdiri dari agensi kerajaan, pihak pemegang taruh dan pihak berkepentingan termasuk dari Sabah dan Sarawak telah ditubuhkan untuk memastikan proses mengadopsi konvensyen ini dapat berjalan dengan teratur dan lancar.

Hasil dapatan sesi libat urus ini telah dipertimbangkan dalam usaha penggubalan undang-undang ini dalam penetapan dasar bagi memastikan ia tidak dilaksanakan secara komprehensif dan menemui keperluan industri pengantaraan semasa di negara ini.

Untuk makluman Ahli-ahli Yang Berhormat-Yang Berhormat sekalian, Jawatankuasa- jawatankuasa yang berkaitan telah ditubuhkan sejak tahun 2019 setelah Malaysia menandatangani Konvensyen Singapura. Antara tiga tugas-tugas utama jawatankuasa- jawatankuasa ini adalah untuk meneliti parameter-parameter dalam UNCITRAL Model yang boleh digunakan mengikut acuan Malaysia.

Selain itu, jawatankuasa ini juga telah meneliti keseluruhan model law ini dengan Akta Pengantaraan 2012 dan sama ada undang-undang domestik perlu dipinda bagi memastikan ia konsisten dengan model law yang dicadangkan. Setelah meneliti Model Law UNCITRAL dan kesesuaian untuk meminda Akta Pengantaraan 2012, kerajaan telah memutuskan supaya satu akta baru digubal, khususnya untuk Konvensyen Singapura tanpa meminda Akta Pengantaraan 2012. Ini adalah konsisten dengan amalan antarabangsa, di mana dua akta dibangunkan untuk pengantaraan secara keseluruhan dan Akta Konvensyen Singapura untuk membolehkan penguatkuasaan bagi perjanjian penyelesaian komersial antarabangsa.

Fasal-fasal, Dato Tan Sri Yang di-Pertua dan Ahli-ahli Yang Berhormat. Rang undang- undang ini mengandungi sembilan fasal, sebagaimana dinyatakan dalam naskhah biru dengan izin, the blue bill yang telah diedarkan kepada Ahli-ahli Yang Berhormat pada tahun lalu. Saya akan memperincikan beberapa fasal utama dalam rang undang-undang ini.

Secara am, rang undang-undang ini menekankan dua elemen utama iaitu penguatkuasaan perjanjian penyelesaian antarabangsa sebagai perintah mahkamah dan kebolehterimaan perjanjian penyelesaian antarabangsa sebagai keterangan dalam mana- mana prosiding kehakiman dan institusi di Malaysia.

Fasal 3 memperuntukkan pemakaian rang undang-undang ini, di mana rang undang- undang ini hanya terpakai bagi perjanjian penyelesaian komersial yang bersifat antarabangsa dan dihasilkan melalui proses pengantaraan. Rang undang-undang ini tidak terpakai bagi perjanjian penyelesaian antarabangsa yang tertentu iaitu melibatkan urusan peribadi, keluarga atau rumah tangga atau perjanjian yang telah diluluskan oleh satu mahkamah atau

Dalam hal ini, perjanjian tersebut hendaklah diterima oleh mahkamah sebagai bukti bahawa perkara tersebut telah pun mencapai penyelesaian.

Fasal 6 memperuntukkan bahawa jika sesuatu perjanjian penyelesaian antarabangsa dibuat dalam bahasa selain dari bahasa kebangsaan atau bahasa Inggeris, pihak yang membuat permohonan untuk merekodkan perjanjian penyelesaian itu sebagai perintah mahkamah di bawah fasal 4(1) atau pihak yang ingin mengemukakan perjanjian tersebut sebagai keterangan di bawah fasal 5(2), hendaklah mengemukakan penterjemahan dalam bahasa Inggeris yang diperakui sah dengan sempurna bagi perjanjian tersebut.

Fasal 7 memperuntukkan alasan-alasan, di mana mahkamah tinggi boleh menolak satu permohonan supaya perjanjian penyelesaian antarabangsa yang direkodkan di bawah 4 seksyen— subfasal 4(4) untuk menolak, untuk menerima satu perjanjian penyelesaian antarabangsa sebagai keterangan dalam prosiding di bawah subfasal 5(4).

Fasal 9 memperuntukkan kuasa kepada mahkamah tinggi untuk menangguhkan keputusannya berhubung permohonan bagi menguatkuasakan sesuatu perjanjian penyelesaian antarabangsa di bawah subfile 4(1) yang belum diselesaikan, sekiranya terdapat permohonan-permohonan atau tuntutan selari yang sedang berjalan berhubung dengan perjanjian penyelesaian antarabangsa yang sama.

Di mana mahkamah-mahkamah lain, Tribunal Timbang Tara atau badan lain yang mempunyai bidang kuasa di Malaysia atau negara-negara lain dan mahkamah berpendapat

Terima kasih Dato Yang di-Pertua.

Bismillahirrahmanirrahim. Assalamualaikum. Salam sejahtera. Salam Malaysia MADANI, *segulai sejalai.

Bukit Cina tempatnya tinggi; Di bawahnya pohon sena; Segulai sejalai di dalam hati; Membahas RUU untuk negara.* Dato Yang di-Pertua, dalam dunia perdagangan moden yang semakin kompleks dan saling berkait, mekanisme penyelesaian pertikaian yang cepat, kos efektif dan fleksibel bukan lagi satu pilihan. Ia adalah satu keperluan. Secara prinsipnya, saya menyokong usaha kerajaan untuk memperkukuh ekosistem penyelesaian pertikaian alternatif atau alternative dispute resolution (ADR), khususnya melalui pengiktirafan dan penguatkuasaan perjanjian penyelesaian antarabangsa hasil proses pengantaraan.

Dato Yang di-Pertua, rang undang-undang ini bertujuan melaksanakan obligasi Malaysia di bawah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-bangsa Bersatu mengenai perjanjian penyelesaian antarabangsa yang terhasil daripada pengantaraan. Untuk mengelakkan kekeliruan, saya ingin menjelaskan bahawa konvensyen ini dikenali sebagai Singapore Convention on Mediation 2019 dalam bahasa English. Manakala dalam bahasa Melayu, kita menyebutnya Konvensyen Singapura Mengenai Pengantaraan.

Kedua-duanya merujuk kepada konvensyen yang sama yang ditandatangani di Singapura pada tahun 2019. Pada 11 Februari 2016, Dewan Rakyat telah meluluskan rang undang-undang ini melalui undi suara majoriti selepas dibahaskan oleh 11 Ahli Parlimen. Ini menunjukkan komitmen Kerajaan Perpaduan untuk mengukuhkan mekanisme penyelesaian pertikaian alternatif di Malaysia.

Konvensyen ini memberi kerangka perundangan bagi mengiktiraf perjanjian penyelesaian antarabangsa yang dicapai melalui pengantaraan, membolehkan ia dikuatkuasakan secara telus, terus di mahkamah negara pihak, mengurangkan keperluan memulakan prosiding ligitasi baharu. Semua ini— selama ini, maaf. Dunia perniagaan antarabangsa lebih selesa menggunakan timbang antara atau arbitration kerana adanya Konvensyen New York 1958.

Dengan adanya Konvensyen Singapura ini, pengantaraan kini diberi kedudukan yang hampir setara dari segi kebolehkuasaan ini boleh— ini satu perkembangan yang positif dan signifikan. Dato Yang di-Pertua, dari sudut ekonomi dan pelaburan, terdapat tiga manfaat utama.

Pertama, meningkatkan keyakinan pelabur asing. Kepastian undang-undang dalam penyelesaian pertikaian yang merupakan faktor utama pelabur memilih sesebuah negara.

Dengan rang undang-undang ini, pelabur tahu bahawa persetujuan melalui pengantaraan di Malaysia boleh dikuatkuasakan di negara-negara pihak konvensyen.

Kedua, mengukuhkan kedudukan Malaysia sebagai hab penyelesaian pertikaian serantau. Singapura pada masa ini menguasai pasaran penyelesaian pertikaian alternatif serantau. Malaysia mempunyai kelebihan kos yang lebih rendah dan kepakaran undang- undang common law yang diiktiraf.

Ketiga, mengurangkan beban mahkamah. Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Undang-undang dan Reformasi Institusi) telah menyatakan bahawa Akta Pengantaraan 2012 [Akta 749] selama ini hanya terpakai untuk pertikaian domestik manakala perjanjian pengantaraan antarabangsa hanya boleh dikuatkuasakan di bawah undang- undang kontrak.

Dengan rang undang-undang ini, penguatkuasaan menjadi lebih langsung dan efisien.

Dalam sektor pembinaan tenaga minyak dan gas, kewangan dan teknologi, pertikaian rentas sempadan adalah realiti. Mekanisme penguatkuasaan yang jelas akan memberi kepastian undang-undang atau legal certainty, dengan izin.

Dato Yang di-Pertua, saya ingin menyentuh aspek pembahagian kuasa antara Persekutuan dan negeri. Di bawah Perlembagaan Persekutuan, undang-undang sivil dan komersial termasuk dalam Senarai Persekutuan. Oleh itu, dari sudut bidang kuasa legislatif, ruang undang-undang ini adalah dalam kompetensi Parlimen. Namun begitu, pelaksanaannya akan memberi kesan kepada entiti negeri, syarikat berkaitan kerajaan negeri atau government-linked companies (GLC) dan badan berkanun negeri yang terlibat dalam kontrak antarabangsa.

Dalam konteks Sarawak yang aktif dalam sektor tenaga hidrogen, minyak dan gas serta projek infrastruktur besar, perjanjian penyelesaian antarabangsa adalah kemungkinan praktikal. Sabah juga dengan inisiatif Sabah Maju Jaya 2.0 yang akan dilaksanakan mulai 2026 melibatkan pelaburan asing yang besar.

Saya tegaskan, pelaksanaan hendaklah mengambil kira— satu, autonomi perundangan negeri; kedua, kepentingan entiti negeri dalam kuasa penyelesaian pertikaian; tiga, kepentingan strategik negeri, khususnya sumber asli dan tanah. Dato Yang di-Pertua,

Saya juga ingin menyentuh kaitan rang undang-undang ini dengan BIMP-EAGA iaitu Brunei- Indonesia-Malaysia-Filipina East ASEAN Growth Area. BIMP-EAGA ditubuhkan pada tahun 1994 untuk memacu pembangunan di kawasan yang kurang maju dan terpencil di empat negara anggota ASEAN. Ia meliputi seluruh Brunei Darussalam, Kalimantan, Sulawesi, Maluku dan Papua di Indonesia, Sarawak, Sabah dan Wilayah Persekutuan Labuan di Malaysia serta Pulau Mindanao dan Wilayah Palawan di Filipina. Pada tahun 2024, ekonomi BIMP-EAGA bernilai USD1.34 trilion. Pariti kuasa beli semasa menyumbang 18.03 peratus daripada jumlah keluaran dalam negara kasar keempat- empat negara anggota.

Perdagangan barangan dalam sub-rantau BIMP-EAGA berjumlah USD165.96 bilion pada tahun 2024, menyumbang 21.71 peratus daripada jumlah perdagangan keempat-empat negara anggota. Projek infrastruktur keutamaan BIMP-EAGA kini berjumlah 217 projek dengan nilai pelaburan dianggar USD66.99 bilion, memberi tumpuan kepada peningkatan ketersambungan serantau dalam sektor pengangkutan tenaga dan telekomunikasi.

Projek strategi seperti Sarawak–West Kalimantan Cross-border Power Interconnection dan BIMP-EAGA Power Grid yang menghubungkan sistem tenaga serantau memerlukan kepastian undang-undang, pengantaraan sesuai untuk konteks bemiaga kerana ia fleksibel menjaga hubungan serantau dan kini boleh dikuatkuasakan melalui Konvensyen Singapura.

Dato Yang di-Pertua, dengan ini saya ingin bertanya mengenai BICAM iaitu BIMP- EAGA Indonesia–Malaysia–Cambodia Advancing Mediation yang pernah dicadangkan.

Setakat ini BICAM masih di peringkat perbincangan dan belum lagi aktif. Ia merupakan inisiatif untuk mewujudkan rangka kerja pengantaraan dalam kalangan negara BIMP-EAGA dengan tumpuan kepada Indonesia, Malaysia dan Kemboja sebagai teras awal sebelum diperluas kepada Brunei dan Filipina.

Malaysia melalui Kementerian Luar Negeri dan Kementerian Pelabuhan— Pelaburan, Perdagangan dan Industri sedang menggalakkan perbincangan dengan rakan serantau.

Ratifikasi Konvensi Singapura melalui rang undang-undang ini akan memberi dorongan kuat kepada inisiatif BICAM kerana ia menyediakan asas perundangan yang kukuh untuk penguatkuasaan perjanjian penghantaran rentas sempadan.

Saya menyeru kerajaan menggalakkan rakan BIMP-EAGA merati─ meratifikasi konvensyen ini dan mempercepatkan inisiatif BICAM supaya rantau ini menjadi satu zon penyelesaian ketika yang harmoni.

Dato Yang di-Pertua, saya ingin mendapatkan penjelasan mengenai struktur pentadbiran negeri kerana ia berkaitan langsung dengan pelaksanaan rang undang-undang ini, khususnya di Sabah dan Sarawak. Berdasarkan dokumen rasmi dan amalan semasa,

struktur pentadbiran negeri di Malaysia adalah seperti berikut. Bagi negeri-negeri di Semenanjung Malaysia, badan eksekutif tertinggi dikenali sebagai Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (MMKN) yang diketuai oleh Menteri Besar.

Di Sarawak, Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri dirujuk sebagai Kabinet Kerajaan Sarawak atau State Cabinet. Di Sabah, badan eksekutif tertinggi dikenali sebagai Kabinet Negeri, State Cabinet diketahui oleh Ketua Menteri. Mengapa ia penting? Kerana ada perbezaannya.

Dato Yang di-Pertua, Saya ingin menekankan beberapa risiko khususnya untuk Sabah dan Sarawak. Pertama, tanah dan sumber asli. Tanah di Sabah dan Sarawak mempunyai status khas di bawah perlembagaan, perjanjian, pengantaraan yang melibatkan tanah adat, native customary rights, konsesi hutan, sumber mineral dan petroleum serta kawasan laut dan pantai hendaklah mendapat penelitian rapi dan tidak boleh dikuatkuasakan secara automatik jika bertentangan dengan Undang-undang Tanah Negeri.

Kedua, hak masyarakat adat. Sabah dan Sarawak mempunyai pelbagai komuniti dengan hak adat yang dilindungi. Perjanjian yang menjejaskan hak ini tanpa konsultasi, wajar boleh ditolak atas alasan dasar awam.

Ketiga, perjanjian dengan entiti negeri. Apabila syarikat berkaitan kerajaan negeri, GLC atau badan berkanun negeri menjadi pihak dalam pengantaraan, kita perlu pastikan pegawai yang terlibat mempunyai kuasa penuh full authority, dengan izin, terma perjanjian tidak merugikan kepentingan negeri dan terdapat mekanisme semakan oleh kabinet negeri.

Dato Yang di-Pertua, sorry. Kita juga mesti berhati-hati terhadap beberapa risiko secara umum. Pertama, perjanjian yang bertentangan dengan dasar awam, mahkamah hendaklah menolak penguatkuasaan jika perjanjian bertentangan dengan dasar awam Malaysia atau public policy, melibatkan penipuan, paksaan atau salah nyata atau menyentuh perkara sensitif seperti sumber asli strategik atau hak masyarakat adat.

Kedua, perlindungan terhadap entiti awam. Kita perlu pastikan Kerajaan Persekutuan mendapat kelulusan Jemaah Menteri, kerajaan negeri pula perlu mendapat mandat yang sesuai mengikut struktur negeri masing-masing iaitu Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri bagi Semenanjung dan kabinet negeri bagi Sarawak dan Sabah.

Badan berkanun dan syarikat berkaitan kerajaan juga perlu mempunyai kuasa yang mencukupi untuk meningkatkan organisasi. Kita tidak mahu perjanjian tergesa-gesa mengikat kepentingan awam secara tidak seimbang. Prinsip ultra virus atau bertindak di luar bidang kuasa ini penting untuk dipertahankan.

Dato Yang di-Pertua, saya mencadangkan langkah pelaksanaan konkrit. Satu, latihan hakim dan pegawai kehakiman. Program latihan perlu diadakan dengan Singapore Mediation

Center dan pakar dari Suruhanjaya Pertubuhan Bangsa-bangsa Bersatu untuk Undang- undang Perdagangan Antarabangsa atau UNCITRAL.

Kedua, penubuhan pusat pengantaraan tempatan. Pusat-pusat sedia ada seperti ASEAN International Arbitration Center (AIAC) dan Malaysian Mediation Center perlu diperkukuh. Saya mencadangkan penubuhan BIMP-EAGA Regional Mediation Hub di Sarawak atau Sabah serta kerjasama dengan pusat pengantaraan di Brunei, Indonesia dan Filipina.

Ketiga, galakan kepada syarikat tempatan. Kementerian Pelaburan, Perdagangan dan Industri (MITI) bersama dengan Perbadanan Pembangunan Perdagangan Luar Malaysia

(MATRADE) boleh menerbitkan garis panduan klausa, pengantaraan untuk kontrak BIMP- EAGA dan mengadakan sesi kesedaran.

Keempat, infrastruktur digital. Sistem pengantaraan dalam talian atau online mediation, platform pengurusan kes elektronik dan kemudahan tanda tangan digital untuk perjanjian antarabangsa perlu disediakan untuk menjadi hab serantau. Kita perlukan mediator bertauliah antarabangsa yang mencukupi mahkamah pengkhususan penyelesaian pertikaian alternatif dan proses yang pantas untuk pengesahan perjanjian.

Dato Yang di-Pertua, daya saing negara ditentukan oleh kepastian undang-undang.

Pelabur bertanya, cepatkah penyelesaian? Boleh dikuatkuasakan? Telus dan adilkah sistem?

Rang undang-undang ini menjawab sebahagian daripada persoalan tersebut.

Dato Yang di-Pertua, saya mencadangkan penambahbaikan.

(i) Garis panduan jelas skop pertikaian komersial antarabangsa. Ini termasuk kontrak pelaburan, konsesi dan usaha sama atau joint venture;

(ii) peruntukan tegas pengecualian dasar awam perlu ada definisi jelas, rekod alasan lengkap dan hak merayu ke mahkamah rayuan;

(iii) mekanisme semakan kehakiman seimbang. Jangan terlalu luas sehingga melemahkan konvensyen dan jangan terlalu sempit sehingga menjejaskan keputusan negara;

(iv) rundingan dengan negeri. Jawatankuasa teknikal bersama Sabah dan Sarawak perlu ditubuhkan untuk membincangkan impak kepada undang-undang negeri...

Secara prinsipnya, saya menyambut baik usaha kerajaan untuk meratifikasi Konvensyen Singapura atau Singapore Convention on Mediation.

Usaha ini dilihat sebagai satu langkah proaktif dalam meletakkan Malaysia sebagai sebuah pusat penyelesaian pertikaian alternatif yang kompetitif di peringkat global selari dengan aspirasi kita untuk menarik pelaburan langsung asing (FDI). Namun Dato Yang di- Pertua, sebagai Dewan yang tertinggi, Dewan semak dan imbang adalah menjadi tanggungjawab kita untuk meneliti rang undang-undang ini secara mendalam. Walaupun ia bertujuan memenuhi obligasi antarabangsa, kita harus memastikan kedaulatan undang- undang domestik dan kepentingan awam tidak terkompromi.

Dato Yang di-Pertua, saya terus kepada persoalan-persoalan yang saya ingin bangkitkan kepada pihak kementerian. Pertamanya, mengapa perlu akta berasingan, bukan pindaan Akta 749? Kerajaan menyatakan bahawa Akta Mediasi 2012 [Akta 749] sedia ada hanya terpakai untuk kes domestik. Persoalan saya, mengapa kerajaan memilih untuk menggubal satu akta baharu yang mempunyai sembilan fasal sahaja dan bukannya meminda Akta 749 untuk memasukkan bahagian khusus mengenai pengantaraan antarabangsa?

Adakah ini akan mewujudkan kekeliruan perundangan, di mana kita mempunyai dua rejim pengantaraan yang berbeza standardnya di Malaysia?

Kedua, kekaburan terma dasar awam ataupun public policy dalam fasal ke-7. Fasal 7 rang undang-undang ini memperuntukkan alasan untuk menolak penguatkuasaan perjanjian penyelesaian antaranya jika ia bertentangan dengan dasar awam Malaysia. Dato Yang di- Pertua, terma dasar awam ini terlalu luas dan sering kali menjadi pintu belakang untuk pihak- pihak mengelak daripada obligasi kontrak.

Jadi, saya mohon penjelasan daripada Yang Berhormat Menteri, apakah garis panduan yang akan digunakan oleh mahkamah nanti untuk mentafsir dasar awam ini? Dalam konteks perjanjian komersial antarabangsa ini adakah ia merangkumi aspek sensitiviti agama, budaya atau dasar ekonomi negara secara spesifik?

Ketiganya beban pembuktian terhadap salah laku pengantara ataupun mediator misconduct. Pada fasal 7(1) menyentuh mengenai pelanggaran serius standard pengantaraan oleh pengantara. Persoalan saya, bagaimanakah pihak yang menentang boleh membuktikan berlakunya pelanggaran standard ini sedangkan proses pengantaraan secara lazimnya adalah sulit ataupun confidential dan tidak mempunyai rekod transkrip seperti perbicaraan mahkamah? Adakah RUU ini memberikan perlindungan yang cukup kepada pihak yang ditindas oleh pengantara yang tidak beretika dari luar negara?

Dato Yang di-Pertua, keempat mekanisme verifikasi dokumen. Merujuk kepada fasal 4 yang menyentuh mengenai permohonan penguatkuasaan. Saya ingin bertanya, sejauh manakah mahkamah kita mempunyai kepakaran untuk menentu sahkan kesahihan

Jika akta ini dikuatkuasakan, adakah kita hanya akan menjadi pintu masuk untuk peguam dan pengantara asing menguasai pasaran Malaysia tanpa memberi limpahan ekonomi kepada pengamal undang-undang tempatan?

Dato Yang di-Pertua, saya mengakhiri perbahasan saya dengan memohon supaya Yang Berhormat Menteri memberi komitmen bahawa kerajaan akan menyediakan garis panduan atau kaedah-kaedah mahkamah yang jelas sejurus selepas akta ini diluluskan. Kita tidak mahu akta ini sekadar menjadi hiasan perundangan demi nama baik di arena global, tetapi gagal dari segi pelaksanaan praktikal di peringkat domestik.

Saya berharap soalan persoalan teknikal ini dijawab demi memastikan rang undang- undang ini benar-benar membawa impak positif kepada ekonomi negara tanpa menggadaikan prinsip keadilan perundangan kita.

Sekian, Dato Yang di-Pertua, terima kasih. Saya mahu menyokong dan mohon penjelasan lanjut.

Ya. Yang di-Pertua, terima kasih terlebih dahulu saya rakamkan kepada pihak kerajaan kerana membentangkan tentang rang undang-undang ini yang bertujuan untuk melaksanakan kewajipan Malaysia di bawah United Nations Convention on International Settlement Agreements Resulting from Mediation.

Jadi, konvensyen ini yang sering dirujuk sebagai Konvensyen Singapura mengenai pengantaraan merupakan satu instrumen yang penting di dalam undang-undang perdagangan antarabangsa yang bertujuan untuk memudahkan pengiktirafan dan juga penguatkuasaan perjanjian penyelesaian yang dicapai melalui proses pengantaraan dalam pertikaian komersial antarabangsa.

Sepertimana Konvensyen New York 1958, memperkukuh penguatkuasaan anugerah timbang tara antarabangsa, Konvensyen Singapura akan memberi asas yang jelas untuk menguatkuasakan penyelesaian yang dicapai melalui pengantaraan. Oleh itu, rang undang- undang ini merupakan satu langkah penting bagi memastikan Malaysia akan berada seiring dengan perkembangan sistem penyelesaian pertikaian antarabangsa yang moden dan progresif.

Kepentingan Konvensyen Singapura kepada Malaysia. Dato Yang di-Pertua, di dalam perniagaan global hari ini, pertikaian komersial antara syarikat dari negara yang berbeza semakin meningkat. Justeru, jika semua pertikaian ini diselesaikan melalui litigasi ataupun di mahkamah ataupun timbang tara sahaja, kos dan masa yang diperlukan adalah sangat tinggi.

Pengantaraan menawarkan satu pendekatan yang lebih cepat, fleksibel, menjimatkan kos serta menjaga hubungan komersial antara pihak-pihak yang baik dan berpanjangan.

Namun, sebelum wujud Konvensyen Singapura ini, perjanjian penyelesaian yang dicapai melalui pengantaraan sering menghadapi kesukaran untuk dikuatkuasakan di negara lain. Jika satu pihak enggan mematuhi penyelesaian tersebut, pihak yang teraniaya terpaksa memulakan tindakan di mahkamah yang baru.

Keadaan ini menjejaskan keyakinan terhadap proses pengantaraan antarabangsa.

Oleh itu, Konvensyen Singapura diwujudkan untuk memberikan satu mekanisme yang jelas bagi pengiktirafan penguatkuasaan penyelesaian yang dicapai melalui pengantaraan.

Kedudukan Malaysia di dalam penyelesaian pertikaian antarabangsa. Dato Yang di- Pertua, penyertaan Malaysia di dalam rangka konvensyen ini bukan sahaja berkaitan dengan pematuhan kepada perjanjian antarabangsa, tetapi juga untuk melibatkan satu kedudukan strategik negara di dalam ekosistem penyelesaian pertikaian antarabangsa.

Malaysia mempunyai potensi besar untuk menjadi pusat penyelesaian pertikaian serantau. Kerana kita mempunyai sistem kehakiman yang dihormati, pengamal undang- undang yang berpengalaman, institusi timbang tara dan pengantaraan yang semakin berkembang.

Dengan pelaksanaan Konvensyen Singapura melalui rang undang-undang ini, Malaysia dapat meningkatkan reputasinya sebagai sebuah negara yang menghormati komitmen antarabangsa, menyediakan persekitaran perniagaan yang stabil serta mempunyai sistem penyelesaian pertikaian yang cekap dan dipercayai. Ini penting untuk menarik pelaburan asing serta mengukuhkan keyakinan pelabur terhadap sistem perundangan negara kita.

Isu pelaksanaan dan juga kesediaan institusi. Dato’ Yang di-Pertua, walaupun rang undang-undang ini amat baik dari segi prinsip kejayaan sebenar, rang undang-undang ini bergantung kepada pelaksanaannya. Oleh itu, beberapa persoalan penting perlu perhatian.

Yang pertamanya, sejauh manakah tahap persediaan institusi kehakiman kita dalam mengendalikan permohonan penguatkuasaan perjanjian penyelesaian antarabangsa yang terhasil daripada pengantaraan? Hakim-hakim perlu memahami prinsip asas pengantaraan antarabangsa serta kehendak Konvensyen Singapura.

Kedua, adakah latihan khusus akan diberikan kepada hakim kita, peguam, serta pengantara profesional? Supaya mereka benar-benar memahami dan mekanisme penguatkuasaan yang diperkenalkan melalui rang undang-undang ini.

Ketiganya, adakah terdapat garis panduan atau prosedur yang jelas bagi memastikan mahkamah dapat menilai permohonan penguatkuasaan secara konsisten dan efisien? Tanpa persediaan institusi yang mencukupi, undang-undang yang baik mungkin menghadapi cabaran dalam perlaksanaan.

Kepelbagaian sistem undang-undang negara anggota. Dato Yang di-Pertua, satu lagi aspek yang menarik perhatian adalah bahawa negara-negara yang menjadi pihak kepada Konvensyen Singapura ini datang daripada latar belakang sistem undang-undang yang berbeza.

Ada yang mengamalkan sistem common law seperti kita di Malaysia ini, ada juga civil law, sistem undang-undang Islam, begitu juga sistem perundangan campuran. Sudah tentulah pelaksanaan konvensyen ini tidak akan seragam sepenuhnya dari segi prosedur ataupun pendekatan kehakiman.

Namun, perbezaan ialah prinsip asas yang terkandung dalam konvensyen tersebut dipatuhi iaitu yang pertama, pengiktirafan terhadap penyelesaian yang sah. Perlindungan terhadap pihak-pihak yang terlibat serta pencegahan terhadap penyalahgunaan proses pengantaraan. Selagi prinsip-prinsip asas ini dipelihara, kepelbagaian sistem undang-undang sebenarnya boleh menjadi kekuatan kepada sistem perundangan antarabangsa.

Isu penarikan diri daripada konvensyen. Dato Yang di-Pertua, saya ingin menyentuh satu persoalan yang penting dari sudut undang-undang antarabangsa. Apakah yang akan

berlaku sekiranya sesebuah negara menarik diri daripada Konvensyen Singapura pada masa hadapan?

Secara prinsipnya, penarikan diri daripada sesuatu perjanjian antarabangsa adalah dibenarkan. Namun, penarikan diri tersebut tidak boleh menjejaskan hak dan obligasi ataupun tanggungjawab yang telah wujud sebelum tarikh penarikan tersebut. Ini selaras dengan prinsip non-retroactivity dalam undang-undang antarabangsa.

Oleh itu, perjanjian yang telah dicapai sebelum sesuatu negara menarik diri daripada konvensyen tersebut hendaklah terus kekal dan boleh dikuatkuasakan. Prinsip ini penting bagi menjamin kepastian undang-undang kepada pihak-pihak yang bergantung kepada penyelesaian yang dicapai melalui pengantaraan.

Kepentingan kepada perniagaan dan pelabur. Dato Yang di-Pertua, akhir sekali saya ingin menekankan bahawa rang undang-undang ini bukan saja penting dari sudut undang- undang tetapi juga mempunyai implikasi ekonomi yang besar.

Pelabur antarabangsa amat menitikberatkan kestabilan sistem perundangan serta keberkesanan mekanisme penyelesaian pertikaian. Jadi, apabila negara mempunyai sistem yang membolehkan penyelesaian pertikaian yang dilaksanakan dengan cepat dan berkesan, keyakinan pelabur akan meningkat. Itulah saya percaya dengan keadaan ekonomi kita yang ada pada hari ini.

Dengan keamanan yang ada, kestabilan bukan saja dari segi politik, kita juga menuntut supaya ke depannya kita akan ada kestabilan dari segi ekonomi, kestabilan dari segi penyelesaian pertikaian. Dengan adanya undang-undang yang selaras dengan Konvensyen Singapura, Malaysia menghantar mesej yang jelas kepada komuniti perniagaan antarabangsa bahawa negara ini komited untuk menyediakan perdagangan yang telus, stabil dan adil kepada komuniti perniagaan lebih lagi di kalangan antarabangsa.

Dato Yang di-Pertua, sebagai penutup, secara keseluruhannya saya berpandangan bahawa Rang Undang-undang Perjanjian Penyelesaian Antarabangsa Yang Terhasil Daripada Perantaraan 2025 merupakan satu langkah progresif yang memperkukuh kedudukan Malaysia dalam sistem perdagangan penyelesaian pertikaian antarabangsa.

Dengan pelaksanaan yang teliti, latihan institusi yang mencukupi serta pemantauan yang berterusan, undang-undang ini mampu memberikan manfaat besar kepada negara serta komuniti perniagaan antarabangsa.

Satu persoalan juga saya ingin kemukakan kepada kerajaan, sebagaimana latar belakangnya adakah kerajaan telah meneliti perbezaan-perbezaan perundangan yang berbeza di antara negara-negara yang terlibat di dalam rang undang-undang ini. Bagaimana pelaksanaan di dalam negara kita dan juga di dalam negara yang terlibat, adakah satu

penyelarasan telah dilakukan untuk melaksanakan rang undang-undang ini apabila ia nya diluluskan pada hari ini?

Justeru itu, saya berharap dengan adanya rang undang-undang ini nanti akan banyak membantu negara terutamanya perdagangan antarabangsa kita yang sekarang ini menerima pelaburan-pelaburan yang semakin banyak.

Justeru itu, saya berharap juga supaya dengan rang undang-undang ini persiapan- persiapan semua pihak yang terlibat, baik kehakiman, baik guaman, begitu juga profesional yang terlibat dalam perdagangan akan mendapat manfaat seterusnya akan menjadikan negara kita menjadi negara pelabur yang menyediakan wadah penyelesaian pertikaian yang profesional pada masa hadapan. Dengan ini Dato Yang di-Pertua, saya menyokong rang undang-undang ini. Sekian, terima kasih.

Terima kasih, Tuan Dato Yang di-Pertua. Salam sejahtera, salam Malaysia MADANI dan salam sawasdee.

Dato Yang di-Pertua, saya bangun menyokong Rang Undang-undang Perjanjian Penyelesaian Antarabangsa Yang Terhasil Daripada Perantaraan 2025 yang dibentangkan pada hari ini. RUU ini merupakan satu langkah progresif selaras dengan komitmen Malaysia terhadap instrumen antarabangsa, khususnya Konvensyen Singapura Mengenai Perantaraan atau dalam bahasa Inggerisnya Singapore Convention of Mediation yang diterima pakai oleh Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-bangsa Bersatu pada 20 Disember 2018 dan seterusnya mula berkuat kuasa pada 12 September 2020.

Malaysia yang menandatangani konvensyen tersebut pada 7 Ogos 2019 dan berhasrat untuk meratifikasi konvensyen itu dan dengan itu menjadi pihak kepada konvensyen tersebut. Konvensyen tersebut akan mengurangkan pertikaian yang mengakibatkan penamatan hubungan komersial, memudahkan pentadbiran transaksi komersial antarabangsa dan menyumbang kepada pembangunan hubungan ekonomi antarabangsa yang harmoni.

RUU ini memperlihatkan kesungguhan hasrat kerjaan untuk memperkukuh kerangka perundangan negara agar dalam berada sebaris dengan negara-negara maju dalam memperkasakan mekanisme penyelesaian pertikaian alternatif. Ia bukan sekadar anjakan teknikal tetapi satu reformasi yang bertujuan memberikan pengiktirafan dan

kebolehkuatkuasaan kepada perjanjian penyelesaian yang terhasil dari proses pengantaraan dalam pertikaian komersial antarabangsa.

Dato Yang di-Pertua, dalam era globalisasi ekonomi perdagangan rentas sempadan yang semakin kompleks, mekanisme penyelesaian pertikaian yang cepat, cost-effective dan fleksibel amat diperlukan. Perantaraan menawarkan pendekatan yang lebih bersifat menang- menang (win-win situation), dengan izin, berbanding litigasi atau timbang tara yang sering memakan masa dan kos yang tinggi.

RUU ini memberi kesan penting dari pelbagai sudut. Pertama, memperkukuh kedudukan Malaysia sebagai hab penyelesaian pertikaian. Dengan penggubalan undang- undang ini, Malaysia akan dilihat sebagai sebuah negara yang menyokong penyelesaian pertikaian secara alternatif (ADR). Ini sejajar dengan aspirasi yang memperkukuh institusi seperti Asian International Arbitration Centre (AIAC) sebagai pusat atau hab serantau dalam bidang timbang tara dan perantaraan.

Dengan adanya peruntukan yang membolehkan perjanjian penyelesaian antarabangsa, hasil perantaraan direkodkan sebagai perintah mahkamah tinggi dan dikuatkuasakan sebagai penghakiman, ia memberikan kepastian undang-undang yang amat diperlukan oleh komuniti perniagaan.

Namun persoalannya, adakah mekanisme ini cukup jelas dan efisien untuk mengelakkan cabaran teknikal yang boleh melambatkan penguatkuasaan?

Kedua, meningkatkan keyakinan pelaburan asing. Pelaburan antarabangsa akan lebih yakin untuk menjalankan perniagaan di Malaysia kerana sebarang penyelesaian melalui perantaraan boleh dikuatkuasakan tanpa perlu memulakan prosiding baru yang panjang dan rumit.

Ketiga, mengurangkan beban mahkamah. RUU ini secara tidak langsung membantu mengurangkan kesesakan kes di mahkamah dengan menggalakkan penyelesaian pertikaian secara alternatif sebelum ke peringkat litigasi. Namun begitu Dato Yang di-Pertua, terdapat beberapa perkara yang wajar diberi perhatian.

Satu, keperluan garis panduan pelaksanaan yang jelas. Mahkamah perlu diberi panduan yang terperinci berhubung prosedur pengiktirafan dan penguatkuasaan supaya tidak timbul tafsiran yang berbeza-beza.

Kedua, kesiapsiagaan institusi dan profesional. Dato Yang di-Pertua, penguatkuasaan undang-undang ini bukan sekadar soal peruntukan statutori. Ia memerlukan latihan mediator yang bertauliah, prosedur mahkamah yang efisien, kesedaran komuniti perniagaan. Kerajaan perlu memastikan mediator tempatan mempunyai kepakaran bertaraf antarabangsa agar standard pengantaraan Malaysia setanding dengan amalan global. Dengan kata lain, peranan

badan seperti Malaysian International Mediation Centre (MIMC) perlu diperkasakan supaya standard profesional sentiasa berada pada tahap yang tertinggi.

Ketiga, perlindungan kepentingan awam. Perlu dipastikan bahawa perjanjian yang bertentangan dengan dasar awam: public policy tidak diberi pengiktirafan. RUU ini memperuntukkan bahawa mahkamah boleh menolak penguatkuasaan sekiranya perjanjian itu bertentangan dengan polisi awam. Fasal polisi awam merupakan konsep yang luas.

Jika ditafsirkan secara liberal, ia boleh menjejaskan kepastian komersial yang ingin kita capai melalui RUU ini. Saya mencadangkan agar tafsiran terhadap polisi awam ini digariskan secara berhati-hati melalui garis panduan kehakiman atau perkembangan kes-kes terdahulu agar tidak membuka ruang terhadap penyalahgunaan.

Keempat, skop dan pengecualian. Saya juga ingin menyentuh mengenai skop RUU ini yang mengecualikan pertikaian timbul daripada undang-undang keluarga, pewarisan atau pekerjaan. Walaupun rasionalnya adalah untuk memfokus kepada pertikaian komersial antarabangsa, kita perlu meneliti sama ada terdapat ruang pada masa hadapan untuk memperluas perlindungan kepada kategori pertikaian lain yang bersifat rentas sempadan.

Kelima, isu kerahsiaan dan integriti proses mediasi. Mediasi pada asasnya bersifat sulit dan consensual. Namun, apabila penguatkuasaan dibuat melalui mahkamah, dokumen tertentu perlu dikemukakan. Ini menimbulkan persoalan bagaimana kita memastikan kerahsiaan terpelihara. Bagaimana mahkamah menilai bahawa tiada unsur paksa, salah nyata atau ketidakupayaan pihak. Perlu ada keseimbangan yang luas antara ketelusan proses kehakiman dan proses kerahsiaan mediasi kerana ketiadaan peruntukan kuasa Menteri memberi peraturan: regulating making power. Secara prinsipnya, wajar atau tidak kuasa ini diberi, bergantung kepada pendekatan penggubalan akta atau pelaksanaannya.

RUU ini bertujuan melaksanakan obligasi antarabangsa Malaysia di bawah Singapore Convention of Mediation. Dalam amalan mungkin timbul isu teknikal seperti tatacara permohonan pengiktirafan dan penguatkuasaan di mahkamah, borang dan fi serta kaedah pemfailan dokumen elektronik. Perkara-perkara ini bersifat procedural dan mungkin memerlukan penyesuaian dari masa ke semasa tanpa kuasa membuat peraturan. Sebarang perubahan kecil memerlukan pindaan akta ini di Parlimen yang pastinya memakan masa.

Selain daripada itu, konvensyen antarabangsa boleh berkembang melalui amalan dan tafsiran kuasa peraturan memerlukan kerajaan menyelaras prosedur tanpa tempatan dengan amalan global.

Mengemas kini aspek teknikal dengan lebih cepat. Kebanyakan undang-undang komersial dan timbang tara di Malaysia memperuntukkan kuasa peraturan kepada Menteri.

Contohnya, Arbitration Act 2025, Mediation Act 2012. Maka, dari sudut konsistensi legislatif, pemberian kuasa ini bukan sesuatu yang luar biasa.

Saya teringin menegaskan bahawa kuasa ini tidak boleh bersifat terlalu luas sehingga menyentuh hak substantif pihak-pihak atau mencampuri bidang kuasa kehakiman. Oleh itu, sebarang peruntukan kuasa membuat peraturan hendaklah dihadkan kepada aspek tatacara dan pentadbiran sahaja.

Dato Yang di-Pertua, RUU ini bukan sekadar memenuhi obligasi antarabangsa tetapi mencerminkan kematangan sistem perundangan negara dalam menyokong pendekatan penyelesaian pertikaian yang lebih pragmatik dan progresif. Ia merupakan satu langkah yang mengurangkan kebergantungan kepada litigasi, menjimatkan kos dan masa, meningkatkan reputasi Malaysia dalam perdagangan antarabangsa.

Matlamat utama RUU ini adalah untuk meningkatkan keyakinan pelabur antarabangsa dan menjadikan Malaysia sebagai hab penyelesaian pertikaian serantau. Justeru, rangka perundangan yang lengkap, jelas dan berfungsi dengan baik adalah amat penting.

Saya percaya dengan kelulusan RUU ini, Malaysia akan lebih berdaya saing dalam menarik pelaburan, memperkukuh sistem keadilan komersial serta mengangkat reputasi negara di peringkat antarabangsa. Namun, kejayaan sebenar RUU ini bergantung kepada pelaksanaan yang konsisten, tafsiran kehakiman yang seimbang serta integriti proses mediasi itu sendiri. Dengan penambahbaikan dan pemantauan berterusan, saya yakin RUU ini akan menjadi pemangkin kepada ekosistem penyelesaian pertikaian yang lebih moden, berkesan dan diyakini.

Dengan itu, saya menyokong RUU ini untuk diluluskan. Sekian, terima kasih.

*Bismillahirrahmanirrahim.

Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh.* Salam sejahtera. Terima kasih Yang di- Pertua kerana memberi peluang kepada saya untuk turut mengambil bahagian dalam perbahasan bagi Rang Undang-undang Perjanjian Penyelesaian Antarabangsa yang terhasil daripada Pengantaraan 2025.

Dato Yang di-Pertua, saya menyambut baik pembentangan rang undang-undang ini kerana pada pandangan saya, pendekatan penyelesaian antarabangsa yang terhasil daripada pengantaraan ini adalah bertepatan dengan prinsip syariah dan undang-undang Islam.

Saya kemukakan contohnya, Dato Yang di-Pertua dan Ahli-ahli Yang Berhormat.

Dalam Suratul Hujurat ayat yang ke-10, Allah SWT berfirman... [Membaca Surah al-Hujurat:

Dan juga dalam Surah An-Nisaa' ayat yang 178, Allah SAW menegaskan... [Membaca sepotong ayat al-Quran] “Dan pendamaian itu adalah lebih baik.” Nabi SAW dalam satu hadis Baginda ada menyebut...

[Membaca sepotong Hadis] “Perjanjian penyelesaian pendamaian itu adalah satu perkara yang digalakkan, kecuali syarat-syarat yang melibatkan menghalalkan perkara yang haram ataupun yang mengharamkan perkara yang halal.” Jadi, Dato’ Yang di-Pertua, berdasarkan kepada ayat dalil yang saya bacakan sebentar tadi, jelas menunjukkan bahawa semangat daripada rang undang-undang ini, iaitu bagi― ada dua perkara, pada fahaman saya dan berdasarkan kepada penjelasan daripada Yang Berhormat Menteri sebentar tadi, iaitu bagi peruntukan seksyen 4, iaitu dengan tujuan untuk penguatkuasaan. Iaitu apabila sesuatu pertikaian komersial yang bersifat antarabangsa yang telah dipersetujui oleh kedua-dua pihak dengan bantuan seorang mediator ataupun mediasi dan kemudian terma-terma persetujuan tersebut dibawa, dikemukakan di hadapan mahkamah di bawah seksyen 4 untuk tujuan penguatkuasaan.

Jadi, dengan cara itu, sepertimana yang dijelaskan oleh Yang Berhormat Timbalan Menteri dan sepertimana yang kita sedia maklum, bahawa pengantaraan ataupun mediasi ini adalah salah satu daripada mekanisme yang disebut sebagai alternative dispute resolution. Dan, ADR ini tujuan utama dia, antara lain, ialah untuk mengelakkan proses litigasi yang panjang.

Sekiranya kes tersebut dibawa di mahkamah untuk tujuan litigasi, mengambil tempoh masa yang lama untuk diselesaikan, dan lagi lama penyelesaian itu berjalan, maka lagi banyak kos yang akan ditanggung oleh pihak-pihak. Dan ini adalah merupakan antara kebaikan daripada mekanisme pengantaraan ini untuk mengelakkan tersebut.

Selain daripada itu, Dato’ Yang di-Pertua, saya merasakan bahawa pengantaraan ini memberikan autonomi kepada pihak-pihak. Sekiranya kes tersebut dibawa ataupun pertikaian komersial antarabangsa tadi dibawa untuk dibicarakan oleh mahkamah, pihak-pihak dia tidak ada autonomi. Pihak-pihak hanya memberikan, mempersembahkan keterangan masing- masing, sama ada pihak plaintif mahupun pihak defendan, dan proses perbicaraan itu berjalan dan akhirnya keputusan penghakiman itu akan dibuat oleh Yang Arif hakim.

Di situ, pihak-pihak tidak ada autonomi dalam menentukan apa yang dikehendaki daripada penghakiman tersebut, dan bila mana penghakiman itu telah dikeluarkan, maka pihak-pihak akan terikat dengan keputusan tersebut.

Jadi, dengan adanya pengantaraan ini, yang mana kemudiannya melalui rang undang- undang yang dicadangkan ini, kemudiannya dibawa masuk ke dalam permohonan melalui

Kalau kita lihat kepada seksyen 5 iaitu― kalau kita tengok seksyen 5, penerimaan perjanjian penyelesaian antarabangsa sebagai keterangan. Tujuan rang undang-undang ini, sepertimana yang telah dijelaskan oleh Yang Berhormat Timbalan Menteri sebentar tadi, iaitu peruntukan seksyen 4 untuk tujuan penguatkuasaan, dan yang kedua adalah peruntukan seksyen 5 untuk penerimaan perjanjian tersebut atau perjanjian komersial antarabangsa tadi yang hasil daripada pengantaraan tadi itu untuk diberikan pengiktirafan ataupun diterima sebagai keterangan.

Jadi, maknanya, Dato’ Yang di-Pertua, perkataan mahkamah dan juga institusi ini wujud sama ada dalam seksyen 4 ataupun di seksyen 5. Jadi, dalam konteks ini, saya bertanya dan mungkin saya nak cadangkanlah kepada kerajaan, sama ada dalam konteks peruntukan seksyen 5 iaitu penerimaan perjanjian penyelesaian antarabangsa sebagai keterangan, boleh ataupun tidak mengambil kira kedudukan di negara kita di bawah Perlembagaan, wujudnya dual judicial system? Kita ada mahkamah sivil dan kita ada mahkamah syariah.

Dato’ Yang di-Pertua, saya tidak sentuh seksyen 4 sebab saya tahu seksyen 4, mahkamah syariah dia tidak ada bidang kuasa dalam bidang komersial. Saya faham bahawa rang undang-undang ini tidak termasuk perkara yang berkaitan dengan undang-undang peribadi. Saya faham bahawa mahkamah syariah di bawah Perlembagaan Persekutuan hanya diberikan bidang kuasa dalam urusan kekeluargaan sahaja, tetapi Dato’ Yang di- Pertua, bila kita lihat kepada peruntukan seksyen 5 ini yang menyebut tentang perjanjian penyelesaian antarabangsa yang berbentuk komersial boleh dijadikan keterangan sama ada di mahkamah ataupun mana-mana institusi― disebut di situ, “Mahkamah ataupun mana- mana institusi.”

Pada pandangan saya mahkamah syariah ini dia tidak boleh termasuk dalam takrifan institusi sebab dalam mahkamah syariah ini, mahkamah syariah di Malaysia berbeza dengan mahkamah syariah Singapura contohnya Dato Yang di-Pertua. Mahkamah syariah di Malaysia ini is a creation of the Federal Constitution. Ia adalah merupakan yang termasuk dalam Perlembagaan Persekutuan. Jadi berbeza contohnya mahkamah syariah di Singapura, it is a creation of, administration of Muslim Law Act. So dia adalah merupakan akta subsidiari dan bukan di bawah Perlembagaan. Jadi, saya rasakan dan mungkin untuk pertimbangan Timbalan Menteri untuk melihat sama ada takrifan di bawah seksyen 2 berkaitan dengan mahkamah ini juga termasuk mahkamah syariah.

Selain daripada itu Dato Yang di-Pertua, perkara kedua yang saya ingin sentuh di sini ialah bahasa seksyen 6 berkaitan dengan bahasa perjanjian penyelesaian antarabangsa.

Disebut di sini bahawa kalau perjanjian ini melibatkan selain daripada bahasa kebangsaan ataupun bahasa Inggeris, dan perjanjian itu hendak digunakan sama ada di mahkamah tinggi atau pun mana-mana institusi, maka ia nya hendaklah dalam bahasa Inggeris.

Jadi saya nak cadangkan di sini Dato Yang di-Pertua, lihat kepada usaha untuk memartabatkan bahasa kebangsaan yang seperti mana telah dititahkan Duli Yang Maha Mulia Tuanku semasa merasmikan Parlimen. Saya ingin mencadangkan supaya perkataan bahasa Inggeris terjemahan perjanjian penyelesaian antarabangsa itu yang diperakui dengan sempurnanya dalam bahasa Inggeris itu digantikan dengan bahasa kebangsaan.

Jadi Dato Yang di-Pertua, ini adalah apa tu dua cadangan saya kepada pihak kerajaan untuk mendapatkan pertimbangan dan saya dengan ini menyokong ya rang undang-undang ini. Terima kasih Dato Yang di-Pertua.

Terima kasih Dato Yang di-Pertua.

Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh. Salam sejahtera. Salam Malaysia MADANI dan salam Sabah Maju Jaya. Dato Yang di-Pertua, alhamdulillah terlebih dahulu saya ingin menyatakan ucapan terima kasih di atas peluang diberikan kepada saya untuk membahas Rang Undang-undang Perjanjian Penyelesaian Antarabangsa Yang Terhasil Daripada Pengantaraan 2025 pada hari ini.

Pada hemah saya, rang undang-undang ini sangat penting kerana RUU ini akan menjadi pemangkin untuk menyokong usaha Kerajaan Malaysia meratifikasi Konvensyen Pertubuhan Bangsa-bangsa Bersatu mengenai Perjanjian Penyelesaian Yang Terhasil Daripada Pengantaraan atau lebih dikenali sebagai Konvensyen Singapura yang ditandatangani oleh Malaysia pada tahun 2019 di mana konvensyen ini merupakan satu

instrumen antarabangsa yang dibangunkan di bawah United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL) bagi memperkukuhkan penggunaan pengantaraan dalam menyelesaikan pertikaian komersial antarabangsa. Justeru, dengan penyertaan Malaysia dalam konvensyen ini negara kita akan menjadi sebahagian daripada rangka kerja global yang mengiktiraf keberkesanan perantaraan sebagai kaedah penyelesaian pertikaian.

Dato Yang di-Pertua, saya melihat bahawa pembentangan rang undang-undang ini merupakan satu langkah strategik Kerajaan MADANI dalam memperkasakan mekanisme Penyelesaian Pertikaian Alternatif atau Alternative Dispute Resolution (ADR), tetapi dalam masa yang sama juga, saya mengharapkan, adalah diharapkan kepentingan negeri dan orang awam juga tidak diabaikan.

[Puan Rita Sarimah anak Patrick Insol **mempengerusikan Mesyuarat****] Puan Yang di-Pertua, dalam sistem perundangan moden, penyelesaian pertikaian tidak hanya bergantung kepada proses litigasi di mahkamah semata-mata. Meskipun kita sedia maklum bahawa mahkamah memainkan peranan penting dalam menegakkan keadilan, proses litigasi lazimnya memerlukan tempoh masa yang panjang, prosedur yang kompleks serta kos yang tinggi terhadap pihak-pihak yang terlibat. Sebaliknya, mekanisme seperti penghantaran, timbang tara dan rundingan telah terbukti mampu menyelesaikan pertikaian secara lebih cepat, fleksibel dan menjimatkan kos.

Puan Yang di-Pertua, dalam konteks perdagangan antarabangsa yang semakin kompleks pada hari ini, penggunaan mekanisme ADR menjadi satu kaedah yang sangat signifikan dalam menangani isu pertikaian komersial yang lebih efisien tanpa menjejaskan hubungan hab serantau di kalangan pihak-pihak yang terlibat dalam pertikaian tersebut.

Puan Yang di-Pertua, rang undang-undang ini juga merupakan lambang komitmen kerajaan dalam mengiktiraf dan menyokong peranan pengantaraan dalam menyelesaikan pertikaian rentas sempadan. Dalam era masa kini, transaksi perdagangan tidak lagi terhad kepada sempadan sesebuah negara tetapi melihat skop yang lebih besar iaitu keterlibatan pelabur-pelabur daripada pelbagai negara untuk menjalankan aktiviti perniagaan antara satu sama lain. Maka tidak dapat dinafikan bahawa pertikaian komersial boleh sahaja berlaku akibat daripada kontrak pelaburan atau urus niaga perniagaan yang dilakukan oleh mereka yang terlibat. Dalam situasi seperti ini, mekanisme pengantaraan menjadi satu pendekatan yang sangat praktikal kerana ia memberi peluang kepada pihak-pihak yang terlibat dalam pertikaian mencari titik persamaan untuk menyelesaikan pertikaian tanpa proses litigasi yang panjang dan complicated.

Puan Yang di-Pertua, sudah semestinya RUU ini mewujudkan satu kerangka undang- undang domestik yang diperlukan bagi melaksanakan kewajipan Kerajaan Malaysia di bawah konvensyen tersebut. Dalam masa yang sama juga, ia akan memudahkan proses penguatkuasaan perjanjian penyelesaian antarabangsa di Malaysia. Dengan adanya peruntukan undang-undang ini, pihak yang telah mencapai penyelesaian melalui pengantaraan di peringkat antarabangsa boleh memohon kepada mahkamah di Malaysia untuk mengiktiraf dan menguatkuasakan perjanjian tersebut tanpa perlu memulakan proses litigasi yang baharu.

Pelaksanaan rang undang-undang ini akan memberi implikasi positif di mana pihak yang terlibat akan mencapai persetujuan melalui pengantaraan yang akan memberi nilai keabsahan di sisi undang-undang. Melihat kepada situasi ini maka dijangka akan menggalakkan penggunaan perantaraan sebagai satu cara yang berkesan dalam menyelesaikan pertikaian komersial antarabangsa. Ini memperlihatkan bahawa pengantaraan mempunyai beberapa kelebihan yang jelas. Antaranya ialah proses dengan lebih cepat, lebih fleksibel dan memberi ruang penyelesaian yang dipersetujui bersama dengan pihak yang terlibat.

Puan Yang di-Pertua, berbeza dengan litigasi di mahkamah yang menghasilkan keputusan menang atau kalah. Pengantaraan membolehkan pihak-pihak mencapai penyelesaian yang seimbang dan mengekalkan hubungan perniagaan yang lebih harmoni.

Puan Yang di-Pertua, pengukuhan mekanisme pengantaraan juga boleh mengurangkan beban kes di mahkamah. Kita sedia maklum bahawa jumlah kes yang perlu ditangani di mahkamah semakin meningkat dari tahun ke tahun.

Maka, dengan adanya penggalakkan penyelesaian pertikaian melalui mekanisme alternatif seperti perantaraan, sebahagian kes komersial boleh diselesaikan di luar mahkamah dengan lebih cepat dan efisien. Ini bukan sahaja membantu mempercepatkan penyelesaian pertikaian, tetapi juga membolehkan mahkamah menumpukan kepada kes-kes yang benar- benar memerlukan penghakiman kehakiman.

Puan Yang di-Pertua, dari sudut ekonomi pula, rang undang-undang ini juga memberi isyarat positif kepada pelabur antarabangsa. Pelabur lazimnya menilai tahap kepastian undang-undang dan mekanisme penyelesaian pertikaian sebelum membuat keputusan untuk melabur di sesebuah negara. Dengan adanya kerangka perundangan yang jelas, bagi pengiktirafan dan penguatkuasaan perjanjian penyelesaian antarabangsa, melalui perantaraan Malaysia akan dilihat sebagai sebuah negara yang mempunyai sistem perundangan yang progresif, stabil dan mesra perniagaan. Ini secara tidak langsung dapat

meningkatkan keyakinan pelabur untuk menjalankan aktiviti perdagangan dan pelaburan di negara kita.

Puan Yang di-Pertua, di kesempatan ini juga saya ingin mengemukakan dua persoalan kepada pihak kerajaan. Pertama, apakah peranan mahkamah di Malaysia dalam mengendalikan penguatkuasaan perjanjian penyelesaian yang dicapai melalui perantaraan di luar negara?

Kedua, adakah mahkamah Malaysia mempunyai bidang kuasa untuk meneliti aspek substantif atau merit penyelesaian tersebut atau adakah peranan mahkamah hanya terhad kepada mengesahkan dan menguatkuasakan perjanjian tersebut meskipun ia memenuhi syarat yang ditetapkan di bawah konvensyen dan undang-undang yang dicadangkan ini.

Penjelasan mengenai perkara ini amat penting bagi memastikan bahawa pelaksanaan konvensyen ini tidak menjejaskan prinsip keadilan serta kedaulatan sistem perundangan negara. Di samping memastikan bahawa perjanjian penyelesaian yang diiktiraf ini benar- benar mematuhi prinsip undang-undang yang adil dan munasabah.

Puan Yang di-Pertua, secara keseluruhannya, saya melihat rang undang-undang ini sebagai satu usaha yang amat signifikan dalam memperkukuhkan ekosistem penyelesaian pertikaian komersial antarabangsa di Malaysia di samping meningkatkan kedudukan negara sebagai sebuah pusat perdagangan dan pelaburan yang berdaya saing di peringkat global.

Dengan itu, saya mohon menyokong rang undang-undang ini. Sekian dan terima kasih.

Bismillahirrahmanirrahim, Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh dan salam sejahtera. Terima kasih, Puan Yang di-Pertua kerana memberi ruang kepada saya untuk turut membahaskan Rang Undang- undang Perjanjian Penyelesaian Antarabangsa Yang Terhasil Daripada Pengantaraan 2025.

Rang undang-undang ini merupakan suatu langkah legislatif penting bagi penguatkuasaan Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai perjanjian penyelesaian antarabangsa yang terhasil daripada pengantaraan. Yang lebih dikenali sebagai Konvensyen Singapura Mengenai Pengantaraan. Konvensyen ini telah diterima pakai oleh Perhimpunan Agung PBB pada 20 Disember 2018 dan mula berkuat kuasa pada 12 September 2020. Malaysia juga turut menandatangani konvensyen tersebut pada 7 Ogos 2019 sebagai komitmen memperkukuh mekanisme penyelesaian pertikaian komersial antarabangsa. Secara prinsipnya, RUU ini bertujuan menyediakan kerangka undang-undang

dan kegagalan penyelesaian awal. Di mahkamah sivil pula, kes tuntutan harta sepencarian, nafkah dan penjagaan anak sering mengambil masa panjang dan memberi tekanan emosi kepada semua pihak.

Walaupun RUU ini tidak terpakai secara langsung kepada pertikaian keluarga, kejayaan pelaksanaannya dalam bidang komersial boleh memperkukuh kepercayaan masyarakat terhadap pengantaraan sebagai mekanisme penyelesaian pertikaian yang efektif.

Ia mewujudkan budaya undang-undang yang baharu yang mengutamakan penyelesaian secara damai sebelum litigasi. Negara seperti Singapura yang turut meratifikasikan konvensyen ini telah menunjukkan perkembangan pesat dalam penggunaan mediasi bukan sahaja dalam komersial, tetapi juga dalam pertikaian keluarga melalui court-annexed mediation.

Puan Yang di-Pertua, walau bagaimanapun, beberapa cabaran pelaksanaan perlu diberi perhatian. Pertama, tahap literasi dan penerimaan pengantaraan dalam kalangan komuniti perniagaan domestik masih belum menyeluruh. Walaupun Mahkamah Malaysia telah menggalakkan mediasi mahkamah, budaya litigasi tradisional masih dominan.

Yang kedua, isu standard profesional pengantara perlu ditangani secara sistemik.

Fasal 7 membenarkan penolakan penguatkuasaan jika terdapat kemungkinan serius–– kemungkiran serius oleh pengantara atau kegagalan menzahirkan konflik kepentingan. Ini menunjukkan kepentingan integriti dan piawaian etika pengantaraan. Tanpa sistem akreditasi nasional yang mantap, risiko cabaran terhadap kesahihan perjanjian akan meningkat.

Ketiga, tafsiran dasar awam Malaysia dalam fasal 7(1)(b)(i) berpotensi menjadi isu jika ditafsir secara terlalu luas. Prinsip dasar awam lazimnya ditafsir secara sempit dalam undang- undang antarabangsa bagi memastikan kepastian komersial. Sebagaimana ditegaskan dalam banyak keputusan timbang antara antarabangsa di bawah Konvensyen New York 1958 yang mana dasar awam sering dijadikan alasan untuk menolak penguatkuasaan suatu keputusan timbang tara luar negara kerana dianggap melanggar nilai moral, prinsip keadilan atau kepentingan asas sesebuah negara.

Justeru, garis panduan kehakiman yang jelas diperlukan bagi mengelakkan penyalahgunaan alasan dasar awam sebagai taktik melengahkan penguatkuasaan atau menolak keputusan.

Yang keempat, fasal 9 yang memperuntukkan kemungkinan penangguhan jika terdapat prosiding selari di negara lain, yang boleh menimbulkan kelewatan jika tidak diurus dengan berhemah.

Agreements Resulting from Mediation, yang lebih dikenali sebagai Konvensyen Singapura mengenai pengantaraan yang ditandatangani di Singapura pada tahun 2019.

Puan Yang di-Pertua, semua pertikaian komersial dapat diselesaikan melalui dua proses formal iaitu melalui pengadilan di mahkamah ataupun sekiranya pertikaian mempunyai klausa untuk rujukan kepada mediasi di bawah mediasi dan terdapat peruntukan-peruntukan khas yang menggariskan bagaimana keputusan mahkamah ataupun award melalui mediasi ataupun timbang tara dapat dikuatkuasakan.

Sekiranya ia adalah keputusan mahkamah daripada luar negara, Akta Penguatkuasaan Penghakiman Asing 1958 membenarkan penghakiman mahkamah dari luar negara tertentu yang mempunyai hubungan timbal balik iaitu reciprocity dengan Malaysia untuk didaftarkan dan dikuatkuasakan di Malaysia. Begitu juga kalau sekiranya terdapat award dalam timbang tara yang mempunyai pengiktirafan melalui New York Convention.

Sekarang, Pengantaraan kini mempunyai satu platform pengiktirafan yang setara melalui Convention Singapura.

Puan Yang di-Pertua, dalam dunia perdagangan global yang semakin kompleks, penyelesaian pertikaian yang cepat, kos efektif dan tidak bersifat adversarial amat penting.

Sebab dalam proses pengantaraan, tiada pemenang, tiada orang yang kalah, ia adalah satu persetujuan penyelesaian yang dicapai di antara dua pihak dan ia memberi kepuasan kepada semua pihak yang dalam pertikaian tersebut.

Jadi RUU ini memberi infrastruktur untuk penguatkuasaan terus kepada perjanjian penyelesaian hasil pengantaraan antarabangsa. Ini mengurangkan keperluan untuk memfailkan saman baru di mahkamah dan meningkatkan keyakinan pelabur asing terhadap sistem perundangan Malaysia. Ia selari dengan aspirasi Malaysia untuk menjadi pusat timbang tara dan pengantaraan serantau melalui institusi seperti ASEAN International Arbitration Center.

Saya akan terus kepada perkara-perkara khusus yang saya ingin membangkitkan berkenaan dengan rang undang-undang. Saya pohon merujuk kepada seksyen 3 dan juga seksyen 4(3) dan juga seksyen 5(5), seksyen 5(3), di mana sesuatu penyelesaian yang telah dicapai di Mahkamah Tinggi, walaupun ada infrastruktur telah pun digariskan ataupun kehendak-kehendak atau syarat-syarat keperluan untuk mendaftarkan telahpun digariskan di Seksyen 4(B), 4(2B), tetapi Seksyen 4(3) memberi satu— membuka ruang kepada ketidakpastian. Dalam ketiadaan keterangan yang disebut dalam Perenggan 2B, pihak itu boleh mengemukakan apa-apa keterangan lain yang boleh diterima oleh Mahkamah Tinggi untuk menyokong permohonan di bawah subseksyen ini.

Ungkapan yang sama ataupun bahasa yang sama digunakan di Perenggan 5 subseksyen (3). Saya rasa di satu— apabila kita ingin untuk memberi satu kepastian supaya

Tiada perincian siapa yang akan memperakui, adakah ia jurubahasa yang ditauliahkan oleh mahkamah tinggi ataupun mengikut undang-undang negara tersebut ataupun seorang pakar yang menyatakan bahawa beliau adalah seorang pakar bahasa. Kerana penterjemahan boleh juga memberi maksud yang berlainan daripada apa yang pada awalnya dimaksudkan oleh pihak-pihak penyelesaian. Jadi daripada asal satu yang di selesai, apabila diterjemahkan dari segi, dari sudut bahasa, ia mungkin akan membawa maksud yang berlainan. Jadi perkara ini perlu diperincikan supaya tidak memberi ruang kepada pertikaian di mahkamah di Malaysia.

mediator dan arbitrator tempat secara berstruktur dan berstandard antarabangsa. Dan mereka yang dilatih di bawah sistem ini akan boleh memainkan peranan yang lebih— boleh memainkan satu peranan dan apabila akta ini berkuat kuasa untuk melaksanakan perjanjian penyelesaian antarabangsa yang terhasil daripada pengantaraan. Sekian, dengan itu saya mohon menyokong rang udang-undang.

Terima kasih Puan Yang di-Pertua. Salam Sabah Maju Jaya. Salam Malaysia MADANI.

Puan Yang di-Pertua, terima kasih atas peluang yang diberikan untuk saya turut serta ambil bahagian dalam perbahasan rang udang-undang yang bertujuan memfasilitasikan perlaksanaan instrumen penyelesaian pertikaian komersial antarabangsa melalui mediasi.

Sepertimana yang kita tahu, perjanjian antarabangsa yang dimaksudkan itu iaitu Singapore Convention on Mediation adalah instrumen multilateral yang membentuk kerangka uniform bagi penguatkuasaan dan penggunaan hasil penyelesaian pertikaian melalui mediasi di antara pihak yang terlibat dalam urus niaga komersial antarabangsa.

Konvensyen ini dirangka oleh United Nations dan dibuka untuk tandatangan pada 7 Ogos 2019. Ia memasuki kuasa pada 12 September 2020 setelah tiga negara pertama, Singapura, Fiji dan Qatar meratifikasinya. Konvensyen ini juga memastikan bahawa perjanjian penyelesaian yang dicapai melalui proses mediasi untuk pertikaian komersial antarabangsa boleh diiktiraf dan dikuatkuasakan di negara pihak dengan prosedur yang mudah dan teratur.

Di Malaysia, kita telah menandatangani konvensyen ini pada 2019 tetapi ratifikasi rasmi ditangguhkan bagi membolehkan kerangka undang-undang domestik disediakan secara lengkap termasuk RUU semasa.

Puan Yang di-Pertua, banyak isu-isu telah ditimbulkan oleh rakan-rakan Yang Berhormat Senator sebentar tadi, termasuklah kesesuaian, keberkesanan, jurubahasa, pelantikan hakim dan sebagainya. Dan untuk itu, saya tidak bermaksud untuk mahu mengulang untuk menjimatkan masa dan saya yakin kementerian akan memberi penjelasan seluas-luasnya nanti. Dan saya terus ke apa itu, dalam konteks negeri Sabah.

Puan Yang di-Pertua, Sabah berkembang pesat dalam sektor tenaga, pelancongan pertanian bernilai tinggi dan ekonomi biru, kedudukan strategik di Utara Borneo ini membuka peluang kerjasama dengan negara jiran seperti Indonesia dan Brunei. Mekanisme mediasi antarabangsa yang diyakini boleh meningkatkan keyakinan pelabur untuk berurus niaga di Sabah. Namun begitu, beberapa cabaran praktikal perlu diberi perhatian.

Puan Yang di-Pertua, pertama sekali ialah bagaimana jika keputusan mediasi bercanggah dengan undang-undang negeri, maksud saya undang-undang Sabah. Sebagai contoh, Jika keputusan mediasi antarabangsa boleh bertentangan dengan undang-undang tanah, adat atau peraturan wilayah Sabah, adakah ataupun apakah mekanisme semakan ataupun perlindungan yang akan digunakan oleh kerajaan.

Kedua, bagaimana jika proses mediasi tidak melibatkan penasihat undang-undang tempatan? Puan Yang di-Pertua, jika mediator antarabangsa kurang memahami undang- undang tempatan, bagaimana kerajaan memastikan keputusan mediasi tidak bertentangan dengan undang-undang negeri, adat ataupun protokol tempatan di luar Sabah.

Puan Yang di-Pertua, jika kerajaan ingin memastikan perlaksanaan langkah ini memberi impak optimum kepada rakyat dan perniagaan tempatan, saya ingin mengesyorkan beberapa cadangan seperti berikut untuk diambil perhatian dan pertimbangan. Pertama, pembangunan kepakaran mediator profesional tempatan untuk memastikan anak tempatan mendapat latihan dan akreditasi antarabangsa bagi meningkatkan kapasiti domestik.

Dan kedua, perkuatkan pusat mediasi serantau sebagai hab penyelesaian pertikaian bagi rantau Borneo. Dan ketiga, Tuan Yang di-Pertua, iaitu penyelarasan undang-undang domestik. Memastikan Akta Mediasi sedia ada dan peraturan prosedur sivil selaras dengan konvensyen untuk mengelakkan jurang Undang-undang.

Puan Yang di-Pertua, sememangnya, perlaksanaan konvensyen ini adalah satu langkah ke hadapan bagi negara Malaysia dalam memperkukuh penyelesaian pertikaian komersial antarabangsa dan meningkatkan keyakinan pelabur. Namun ia bukan tanpa cabaran dan ia memerlukan perancangan teliti termasuk aspek penguatkuasaan, kelestarian undang-undang negeri serta perlindungan berhadap hak tempatan khususnya di wilayah Sabah.

Puan Yang di-Pertua, selepas menimbang kepentingan kerjasama antarabangsa dan keperluan untuk memperkukuhkan sistem domestik ini, dengan ini saya mohon menyokong pindaan rang undang-undang ini. Sekian, terima kasih.

Terima kasih Puan Yang di-Pertua untuk membahas rang undang-undang petang ini. Saya cuma mahu menyentuh dua isu dan satu soalan. Sebelum itu, kita mesti faham rang undang-undang ini tidak melibatkan sebarang pengaktaan atau

mediasi berlaku di Malaysia. Rang undang-undang ini ialah untuk menguatkuasakan perjanjian perantaraan antarabangsa.

Ini serupa satu lagi undang-undang yang sudah kita ada di negara ini, iaitu Reciprocal Enforcement of Judgment Act. Dan isu saya yang menyentuh, ialah dari— dan saya pun mewakili Sarawak Institute of Arbitration and Dispute Resolution. Saya seorang ahli juga.

Saya ada menerima maklum balas untuk menyentuh dua isu.

Isu nombor satu ialah tentang fasal nombor empat. Kita kalau baca fasal nombor empat, di fasa ini dia tidak ada meletak satu masa yang ditetapkan untuk memfailkan ini aplikasi, under this rang undang-undang. Kalau kita banding dengan Reciprocal Enforcement of Foreign Judgment Act di undang-undang itu, dia ada letakkan masa enam tahun dari masa that foreign judgment didetapkan. In this one, there is no time limitation. Saya mahu Menteri menjelaskan kenapa tidak ada.

Isu kedua ialah tentang fasal ketujuh. Kalau kita baca fasal ketujuh subsection (1)(v), dia sini ditulis, terdapat kemungkinan kiraan yang serius oleh pengantara terhadap standard yang terpakai bagi pengantara.

Soalan saya ialah opinion saya tidak ada definisi apa maksudnya kemungkinan yang serius. There is no definition of seriousness. Kalau tidak, ini memang akan lebih bagi satu peluang untuk parti meneliti kasi isu ini lagi di mahkamah di Malaysia. So, the definition has to be clear to avoid any ambiguity sebab media sedialah satu proses untuk menjalankan yang lebih selesa, fasten up the process, not to debate the process. Dan soalan saya yang saya mahu bertanya ialah berapa negara yang telah menerima pakai Convention Singapore ini ke dalam undang-undang domestik mereka? Ini ialah satu undang-undang yang reciprocity kalau negara kita ada di dalam ada adopt ini undang-undang lain negara pun mesti adopt sama dengan undang-undang. Kalau tidak ini tidak seimbang, berapa negara sudah ada ini undang-undang di dalam undang-undang mereka? Dengan itu, saya mohon menyokong. Terima kasih.

Terima kasih Yang Berhormat Senator.

Bagi pihak Jabatan Perdana Menteri (Undang-undang dan Reformasi Institusi) saya ingin mengucapkan setinggi penghargaan kepada beberapa Ahli Yang Berhormat yang telah menyertai perbahasan ke atas Rang Undang-undang Perjanjian Penyelesaian Antarabangsa Yang Terhasil Daripada Pengantaraan 2025.

Ini adalah kerana ia adalah tertakluk kepada negara yang meratifikasi Konvensyen Singapura. Dasar awam ini di sini akan ditafsirkan oleh mahkamah berdasarkan keterangan yang dikemukakan oleh pihak-pihak. Perkara berkaitan dengan dasar awam adalah terlalu luas dan tidak boleh ditafsirkan ke dalam akta ini.

Pusat Timbang Tara Antarabangsa Asia (AIAC), Malaysian International Mediation Centre (MIMC) dan Borneo International Centre for Arbitration and Mediation (BICAM) akan diperkukuhkan lagi untuk memartabatkan pengantaraan terutamanya pengantaraan antarabangsa. Bagi tujuan ini, kerajaan akan memainkan peranan untuk dalam perbincangan dengan semua pihak berkepentingan.

Selain itu, saya ingin nyatakan di sini selaras dengan aspirasi kolektif Kerajaan Malaysia dan pihak Asian-African Legal Consultative Organization (AALCO), Mahkamah Timbang Tara AIAC, AIAC Court of Arbitration telah ditubuhkan. Inisiatif ini memperkasakan lagi AIAC setanding dengan pusat-pusat timbang tara antarabangsa terkemuka di dunia.

Mahkamah akan berperanan mengendalikan semua kes alternative dispute resolution selaras dengan peruntukan di bawah undang-undang dan peraturan-peraturan di bawah AIAC termasuk mediasi dengan elemen ketulusan integriti dan akauntabiliti secara efisien.

Pelaksanaan inisiatif-inisiatif baharu dihasratkan akan dapat memperkukuhkan kedudukan AIAC sebagainya institusi timbang tara antarabangsa yang bebas di bawah naung AALCO sekali gus mempromosikan Malaysia sebagainya pilihan utama destinasi penyelesaian alternative dispute resolution secara keseluruhan, di peringkat domestik dan antarabangsa.

penyelesaian antarabangsa sebagai perintah mahkamah adalah berdasarkan syarat-syarat diperuntukkan di bawah fasal 4.

Isu forum shopping tidak berbangkit memandangkan Konvensyen Singapura menetapkan satu authority di sesebuah negara itu meneliti keterangan-keterangan yang dikemukakan oleh permohonan selaras dengan Artikel 4 Konvensyen Singapura sebelum membenarkan satu perjanjian penyelesaian antarabangsa itu diterima sebagai keterangan atau dikuatkuasakan di negara itu.

Ya, pindaan berbangkit akan dibuat kepada Akta Mahkamah Kehakiman 1964 dan Kaedah-kaedah Mahkamah 2012 setelah rang undang-undang ini diluluskan.

Yang Berhormat Tuan Abun Sui Anyit dan Senator Niran Tan Kran bertanyakan berkenaan lima isu.

(i) tahap kesediaan mahkamah dalam mengendalikan kes;

(ii) sama ada latihan khusus kepada peguam dan pengantara akan diberikan;

(iii) garis panduan pelaksanaan;

(iv) apakah berlaku jika negara tarik diri daripada konvensyen; dan

(v) sama ada kerajaan telah menanda aras dengan negara luar.

Nombor satu. Badan Kehakiman Malaysia sentiasa komited dengan sebarang perkembangan dan pembaharuan undang-undang. Hal ini termasuk dengan latihan kepakaran yang akan disediakan oleh Akademik Kehakiman Malaysia di bawah Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman (SPK) dan juga latihan berkala yang dikendalikan oleh Pejabat Ketua Pendaftar Mahkamah Persekutuan.

Bagi pengantara profesional, mereka akan mendapatkan latihan yang sewajarnya dari agensi-agensi berkaitan AIAC, MIMC dan BICAM. Kerajaan sentiasa bekerjasama dengan pihak-pihak berkepentingan bagi memastikan pengantara-pengantara sentiasa bersiap untuk melaksana akta ini. Pindaan berbangkit akan dibuat pada Akta Mahkamah Kehakiman 1964 dan Kaedah-kaedah Mahkamah 2012 setelah rang undang-undang ni diluluskan.

Beberapa negara telah digunakan sebagai penandaarasan bagi penggubalan rang undang-undang ini yang merangkumi penguatkuasaan perjanjian penyelesaian antarabangsa seperti berikut:

(i) Recognition and Enforcement of International Settlement Agreements Resulting from Mediation Act, Sri Lanka 2024;

(ii) Act of Implementation of United Nations Convention on International Settlement Agreements Resulting from Mediation Act, Japan 2023;

(iii) Singapore Convention on Mediation Act 2020;

Yang Berhormat Senator Tuan Niran Tan Kran bertanyakan berkenaan sama ada mekanisme adalah jelas dan efisien untuk mengelakkan cabaran teknikal. Mekanisme ini adalah jelas dan dibuat berdasarkan penetapan yang dibuat dalam Konvensyen Singapura.

Yang Berhormat Senator Datoʼ Setia Dr. Haji Mohd Naʼim bin Mokhtar bertanyakan berkenaan cadangan supaya taksiran mahkamah termasuk mahkamah syariah cadangan supaya perkataan bahasa Inggeris ganti dengan bahasa kebangsaan. Rang undang-undang ini digubal di bawah bidang kuasa Persekutuan. Manakala mahkamah syariah berada di bawah bidang kuasa negeri menurut Perlembagaan Persekutuan.

Dalam ketiadaan peruntukan nyata: express provision yang memasukkan mahkamah syariah ke dalam takrif mahkamah di dalam satu undang-undang bertulis, perkataan mahkamah tidak merangkumi mahkamah syariah. Oleh itu, mahkamah syariah dalam hal ini tidak mempunyai bidang kuasa untuk mendengar kes-kes sebagaimana yang diperuntukkan dalam Perlembagaan Persekutuan.

Selanjutnya, mahkamah syariah juga tidak boleh ditaksirkan untuk termasuk di bawah takrif institusi kerana rang undang-undang ini memperuntukkan bahawa institusi hendaklah merujuk kepada satu badan entiti dan organisasi yang menjalankan prosiding.

Perkataan prosiding pula merujuk kepada apa-apa prosedur daripada jenis sivil sahaja. Dalam hal ini, prosiding mahkamah syariah tidak termasuk sebagai satu prosiding di dalam rang undang-undang ini. Bahasa Inggeris hanya digunakan jika perjanjian penyelesaian antarabangsa itu selain dari bahasa kebangsaan dan bahasa Inggeris.

Perjanjian antarabangsa itu boleh di terjemah ke bahasa Inggeris.

Oleh itu, jika pertanyaan perjanjian penyelesaian itu disediakan oleh pihak-pihak dalam bahasa kebangsaan sahaja, mahkamah juga boleh diterima perjanjian penyelesaian itu. Yang Berhormat Senator Datuk Anna Bell @Suzieana binti Perian bertanyakan berkenaan peranan mahkamah dalam mengendalikan penguatkuasaan penyelesaian yang dicapai.

Ahli-ahli Yang Berhormat, sekarang saya kemukakan masalah kepada Majlis bagi diputuskan. Masalahnya ialah bahawa rang undang- undang ini dibacakan kali yang kedua sekarang.

[Masalah dikemukakan bagi diputuskan; dan disetujukan] [Rang undang-undang dibacakan kali yang kedua dan diserahkan kepada Dewan sebagai Jawatankuasa] [Majlis bersidang dalam Jawatankuasa] [Puan Rita Sarimah anak Patrick Insol **mempengerusikan Jawatankuasa****] [Fasal-fasal dikemukakan kepada Jawatankuasa] [Fasal-fasal 1 hingga 9 diperintahkan jadi sebahagian daripada rang undang-undang] [Rang undang-undang dimaklumkan kepada Majlis sekarang] [Majlis Mesyuarat bersidang semula] [Rang undang-undang dilaporkan dengan tidak ada pindaan; dibacakan kali yang ketiga, disokong oleh Timbalan Menteri Perumahan dan Kerajaan Tempatan (Datuk Hajah Aiman Athirah binti Sabu) dan diluluskan]

Ahli-ahli Yang Berhormat, masalah di hadapan Majlis ialah rang undang-undang bernama suatu akta untuk menguatkuasakan kewajipan Kerajaan Malaysia di bawah peruntukan tertentu dalam perjanjian-perjanjian antara Kerajaan Malaysia dengan Kerajaan Republik Singapura mengenai Rapid Transit System Link Johor Bahru–Singapura yang berhubungan dengan pelaksanaan fungsi pelepasan kastam, imigresen dan kuarantin dan fungsi keselamatan di kemudahan kastam, imigresen dan kuarantin terletak bersama di dalam kawasan ditetapkan di Stesen Bukit Chagar, Johor Bahru di Malaysia dan Stesen Woodlands North di Republik Singapura dan pengurusan insiden rentas sempadan dan untuk mengadakan peruntukan bagi perkara yang berkaitan dibacakan kali yang kedua sekarang dan terbuka untuk dibahas.

Ahli-ahli Yang Berhormat, di hadapan saya ada seramai lapan orang Ahli yang hendak berbahas. Saya bacakan nama satu-persatu ya.

Pertama, Yang Berhormat Dato’ Sivaraj, kedua, Dato’ Ng; ketiga, Dato’ Halim― tak ada. So, Dato’ Halim. And then, Dato’ Seri Setia― menarik diri. Senator Dato’ Wu― ada. YB Isaiah. Senator Dato’ Prof.― ada. YB Datuk Rosni. Okey. YB Tuan Robert Lau. Senator Datuk Edward, you ikut bahas ke ini ataupun tidak for this one? Tidak ya. Okey. So, we have tujuh orang pembahas. Jadi, saya bagi untuk setiap seorang bagi masa 15 minit setiap seorang.

Saya mempersilakan pembahas yang pertama, Yang Berhormat Dato’ Sivaraj.

Dipersilakan.

Rang undang-undang ini bertujuan menguatkuasakan kewajipan Malaysia di bawah perjanjian dua hala antara Malaysia dan Singapura yang ditandatangani pada tahun 2018 serta perjanjian tambahan yang dimeteraikan pada tahun 2025 bagi pelaksanaan Rapid Transit System Link yang menghubungkan Stesen Bukit Chagar di Johor Bahru dengan Stesen Woodlands North di Singapura. Rang undang-undang ini juga memperuntukkan pelaksanaan fungsi kastam, imigresen dan kuarantin serta pengurusan keselamatan dan insiden rentas sempadan bagi sistem transit tersebut.

Projek Rapid Transit System ini bukan projek kecil. Ia merupakan satu projek infrastruktur strategik yang dijangka mengangkut sekitar 10,000 penumpang sejam bagi setiap arah apabila beroperasi sepenuhnya. Ia juga dijangka mengurangkan tekanan kesesakan di Tambak Johor yang selama ini menjadi antara laluan sempadan yang paling sibuk di dunia. Setiap hari puluhan ribu rakyat Malaysia menyeberang ke Singapura untuk bekerja. Ada yang bangun seawal jam 3 atau 4 pagi semata-mata untuk sampai ke tempat kerja tepat pada waktunya.

Maka, usaha untuk memperbaiki sistem pengangkutan antara Johor Bahru dan Singapura ini sememangnya wajar dan perlu. Namun, dalam usaha memudahkan perjalanan, kita tidak boleh terlalu ghairah sehingga lupa bahawa negara ini mempunyai kedaulatan, undang-undang dan tanggungjawab untuk melindungi rakyatnya.

Tuan Yang di-Pertua, isu pertama yang timbul daripada rang undang-undang ini ialah pemberian kuasa kepada pegawai penguat kuasa Republik Singapura untuk menjalankan fungsi penguatkuasaan di kawasan ditetapkan di Stesen Bukit Chagar. Di bawah fasal 11 rang undang-undang ini, pegawai penguat kuasa Singapura diberi kuasa untuk memeriksa dokumen perjalanan, mengambil data biometrik, menjalankan pemeriksaan bagasi dan menahan individu yang disyaki melanggar undang-undang imigresen Singapura serta menafikan kemasukan ke negara tersebut. Dalam bahasa yang mudah, pegawai negara lain akan menjalankan kuasa penguatkuasaan dalam wilayah Malaysia.

Walaupun kawasan ini ditetapkan secara khusus sebagai kawasan operasi RTS, persoalan asas tetap timbul― sejauh manakah kuasa ini dikawal supaya tidak menjejaskan prinsip kedaulatan undang-undang negara kita?

Situasi seperti ini sebenarnya bukan sesuatu yang baharu di dunia. Tuan Yang di- Pertua, sebagai contohnya, perkhidmatan kereta api Eurostar antara United Kingdom dan Perancis melaksanakan sistem yang dikenali sebagai juxtaposed border controls. Pegawai imigresen Perancis menjalankan pemeriksaan imigresen di London sebelum penumpang menaiki kereta api ke Paris. Begitu juga pegawai imigresen United Kingdom yang menjalankan pemeriksaan di stesen di Perancis. Sistem ini berjaya kerana peraturan antara

Di bawah fasal 24 undang-undang ini, data yang dikumpulkan oleh pegawai penguat kuasa Singapura di kawasan Bukit Cagar akan dianggap tertakluk kepada undang-undang Singapura. Ini termasuk maklumat perjalanan serta data biometrik penumpang.

Pada zaman sekarang, data bukan sekadar maklumat biasa. Data merupakan sumber kuasa ekonomi dan keselamatan negara. Kita boleh melihat contoh di Hong Kong apabila projek kereta api laju antara Hong Kong dan Tanah Besar China dilaksanakan, sebahagian kawasan Stesen West Kowloon diletakkan di bawah kawalan undang-undang China bagi tujuan pemeriksaan imigresen. Keputusan tersebut telah mencetuskan bantahan besar

Singapura serta potensi besar projek ini kepada masa depan rantau ini, saya menyokong Rang Undang-undang Rapid Transit System Link Johor Baru-Singapura 2026.

Sebelum itu saya ingin mengambil kesempatan untuk mengucapkan selamat datang kepada pelajar-pelajar TVET daripada Sai College ke Dewan Negara. Dengan itu saya menyokong rang undang-undang Tuan Yang di-Pertua. Terima kasih.

Terima kasih. Salam sejahtera. Tuan Yang di-Pertua, Yang Berhormat Timbalan Menteri, dan Yang Berhormat-Yang Berhormat di Dewan yang mulia ini.

Rang Undang-undang RTS bukan sahaja melibatkan pembinaan infrastruktur fizikal tetapi turut menentukan hala tuju ekonomi pergerakan manusia dan hubungan diplomatik Malaysia-Singapura pada masa depan.

Rang undang-undang ini memperincikan aspek kedaulatan bidang kuasa dan penguatkuasaan bagi memenuhi keperluan rakyat kedua-dua negara. Walaupun ia memberi penjelasan perundangan, masih wujud kebimbangan khususnya dalam kalangan rakyat Johor tentang kemampuan RTS menampung trafik pada waktu puncak.

Antara kebimbangannya adalah tentang keterusan kewangan serta risiko fiskal jangka panjang. Projek infrastruktur berskala besar lazimnya berdepan kos meningkat, perubahan skop dan liabiliti luar jangka yang menekan kewangan awam. Oleh itu, Dewan perlu diyakinkan bahawa pembiayaan jaminan kerajaan dan kewangan pelaburan dikaji teliti agar tidak membebankan generasi akan datang. Kita harus mengambil iktibar daripada pengalaman lampau, di mana projek-projek yang bermula dengan unjuran optimistik akhirnya menuntut suntikan dana tambahan atau penyusunan semua kewangan yang kompleks.

Dalam suasana kecaman awam terhadap perolehan kerajaan dan isu rasuah, RTS mesti menjadi model tadbir urus baharu berasaskan akauntabiliti terbuka pelaporan berkala kepada Parlimen dan Kerajaan Negeri Johor seperti audit bebas yang berkesan. RTS tidak boleh dinilai hanya dari sudut keuntungan komersial atau pulangan jangka pendek kerana Johor adalah antara penyumbang cukai yang utama kepada Persekutuan. Maka wajarlah diberi perhatian strategik dalam projek ini.

Infrastruktur RTS seharusnya menjadi instrumen pengukuhan daya saing negara dan kesejahteraan rakyat bukan sekadar mengejar pulangan modal. Pembangunan infrastruktur

awam mesti berteraskan kepentingan sosial, bukan kepentingan korporat semata-mata. Oleh itu, kadar tambang antara RM15 sehingga RM21 perlu diteliti dengan lebih mendalam agar tidak membebankan penumpang harian yang berulang-alik mencari rezeki. Cadangan pas bulanan sekitar RM300 untuk rakyat Malaysia serta harga bersubsidi bagi warga emas dan Orang Kelainan Upaya adalah langkah pragmatik dan adil supaya skim ini dapat mengurangkan kos sejarah hidup pekerja serta memperkukuh legitimasi tanggungjawab sosial RTS sebagai infrastruktur rakyat.

RTS berpotensi menyelesaikan kesesakan di tambak Johor, tetapi wujud kebimbangan yang akan mencetuskan kesesakan baharu di Johor Bahru jika tidak dirancang dengan baik. Tanpa integrasi menyeluruh dengan sistem pengangkutan awam sedia ada, termasuk bas pengantara dan kemudahan parkir, RTS berisiko berfungsi secara terasing daripada ekosistem mobiliti bandar. Maka rancangan jangka pendek perlu selari dengan rancangan jangka panjang seperti segerakan kelulusan EART oleh Kabinet.

Selain itu, RTS menimbulkan kebimbangan kesan sosial terhadap komuniti sekitar Bukit Cagar. Pembangunan berskala besar berisiko menyebabkan kenaikan harga hartanah dan sewaan, sekali gus menekan peniaga kecil serta penduduk setempat. Tanpa mekanisme perlindungan, denitrifikasi boleh berlaku dan meminggirkan golongan berpendapatan rendah serta senang.

Pembangunan yang berjaya bukan hanya diukur melalui pelaburan atau jumlah penumpang, tetapi juga melalui keseimbangan sosial dan perlindungan komuniti tempatan.

Cadangan dikemukakan agar proses pengambilan tanah oleh Kerajaan Persekutuan dipercepatkan untuk membina rumah mampu milik sebagai langkah menangani kesan pembangunan akibat RTS. Perancangan rapi antara Kerajaan Persekutuan, negeri dan pihak berkuasa tempatan amat penting agar manfaat RTS benar-benar dirasai penduduk setempat, bukan sekadar menjadi infrastruktur besar yang terpisah daripada realiti harian rakyat.

Tuan Yang di-Pertua, RTS bukan sekadar simbol hubungan negara kita dengan Singapura, tetapi juga ujian keupayaan institusi negara dalam mengurus projek rentas sempadan yang kompleks. Kerjasama dua hala adalah penting dalam dunia saling bergantung, namun mesti berlandaskan kepentingan nasional yang jelas. Kerajaan Malaysia perlu memastikan setiap perjanjian dengan Singapura termasuk undang-undang berkaitan struktur operasi, penguatkuasaan dan pengagihan hasil dilaksanakan secara adil serta memberi pulangan setimpal kepada negara.

Secara keseluruhan, projek ini tidak boleh sekadar menjadi laluan pekerja Malaysia ke Singapura tanpa memberi limpahan ekonomi domestik yang signifikan. Jika RTS hanya mempercepatkan penghijrahan tenaga kerja tanpa meningkatkan nilai tambah ekonomi

tempatan dan kepakaran rakyat, maka potensi strategiknya tidak dimaksimumkan. RTS sepatutnya menjadi pemangkin pembangun industri sokongan, mewujudkan pekerjaan berkualiti serta menarik masuk industri baharu dari Singapura ke Malaysia melalui Zon Ekonomi Khas Johor–Singapura. Galakan pemindahan teknologi dalam bidang kejuruteraan rel, pengurusan sistem transit dan operasi rentas sempadan perlu diberi perhatian untuk mengukuhkan keupayaan tempatan.

Tuan Yang di-Pertua, dengan harapan besar, saya mohon kerajaan memberi perhatian serius terhadap kebimbangan yang dibangkitkan. Infrastruktur yang dibina hari ini akan kekal untuk generasi akan datang. Rancangan yang menyeluruh dan setiap klausa undang-undang perlu diteliti dengan kesedaran bahawa kesannya melangkaui tempoh pentadbiran semasa.

Dengan bicara akhir tersebut, saya menyokong RUU RTS tersebut. Sekian, terima kasih.

Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh. Selamat petang, salam sejahtera.

Yang di-Pertua, saya mengucapkan ribuan terima kasih di atas peluang dan ruang yang diberikan untuk saya mengambil bahagian dalam perbahasan Rang Undang-undang Sistem Transit Rapid atau dipanggil RTS Link Johor Bahru–Singapore 2026 yang berkait langsung dengan projek Johor Bahru–Singapore RTS Link, juga satu projek strategik antara Malaysia dan Singapura yang bakal menghubungkan Bukit Chagar dan Woodlands North.

Tuan Yang di-Pertua, Tambak Johor dan laluan darat utama antara Johor dan Singapura merupakan antara pintu sempadan darat paling sibuk di dunia. Dengan anggaran 250,000 hingga 400,000 orang menggunakan laluan ini dalam sehari pada hari biasa. Angka ini boleh meningkat kepada lebih 350,000 hingga 440,000 orang melintasi sempadan pada waktu cuti sekolah atau hujung minggu. Malah pernah mencapai 500,000 orang dalam satu hari.

Mana yang duduk Johor ini dia tahulah keadaan dia. Kadang-kadang orang Johor pun tak pergi Singapore sebab terpaksa melalui tambak untuk clearance dia dalam lebih kurang satu atau dua jam membuang masa kita. Walau bagaimanapun, kalau kita lihat bahawa statistik Kementerian Pengangkutan juga menunjukkan sekitar 89,818 perjalanan kenderaan dilakukan setiap hari di kedua-dua pintu sempadan antara Johor dan Singapura.

Saya beri pecahan sebanyak 31,194 kereta, 53,000 motosikal, 3,531 bas, 2,093 lori yang kerap dan boleh dikatakan harian yang akan masuk keluar melalui Tambak Johor dan Tuas. Perjalanan kita waktu kemuncak terutama pada hari perayaan boleh mencecah sehingga lima jam. Dalam kesesakan lalu lintas di Tambak Johor, bagi mereka yang hari-hari berulang-alik dari Johor ke Singapura, mencari nafkah perjalanan mengambil masa dua hingga tiga jam setiap hari.

Dan ini bukan sahaja orang Johor, malah dari Kelantan, Terengganu dan segenap lapisan masyarakat yang ada di dalam negara ini bekerja di Singapura dan menetap di Johor Bahru. Jika masuk kerja pukul 8, mereka boleh bangun seawal 3 hingga 4 pagi setiap hari dan pulang ke rumah, kalau balik pukul 5, dia sampai rumah dalam pukul 8, pukul 9 malam.

Habis masa di perjalanan.

Walaupun pelbagai usaha pernah dijalankan oleh pihak Kerajaan Negeri Johor, terutamanya semasa pentadbiran di bawah Yang Amat Berhormat Menteri Besar Johor, Yang kerap turun padang ke CIQ Bangunan Sultan Iskandar meninjau keadaan serta mengerahkan beberapa solusi sementara. Namun, tetap tidak dapat menyelesaikan masalah utama iaitu laluan di Tambak Johor yang kekal serta peningkatan jumlah pengguna yang semakin tinggi.

Tuan Yang di-Pertua, setelah hampir 13 tahun rundingan, demi rundingan serta beberapa perjanjian dua hala antara Kerajaan Malaysia dan Singapura dimeterai, akhirnya kini pembinaan rel kereta api RTS Link hampir siap dan bakal menjadi game changer kepada landskap ekonomi, sosial dan hubungan dua hala antara Kerajaan Johor dan juga Singapura.

RTS Link bukan sekadar projek rel. Ia adalah simbol hubungan dua hala Malaysia–Singapura, simbol integrasi ekonomi Johor dan simbol bagaimana kita mengurus projek strategi rentas sempadan.

RTS Link disarankan disasarkan membawa sehingga 10,000 penumpang dalam masa sejam bagi setiap arah. Sistem operasi rentas sempadan unik yang akan digunakan di Stesen Bukit Chagar, Johor Bahru dan Woodlands North di Singapura, bakal melihatkan yang pertama, akan digunakan negara kita yang melibatkan beberapa perkara seperti berikut.

Pertamanya, operasi CIQ secara bersepadu antara agensi penguat kuasa Malaysia dan Singapura. Bidang kuasa pegawai-pegawai penguat kuasa kedua-dua negara, perlindungan dan imuniti pegawai-pegawai yang bertugas, pengurusan data dan keselamatan sempadan. Oleh kerana bahawa undang-undang sedia ada tidak dapat mencakupi keseluruhan operasi rentas sempadan unik ini. Maka hari ini, Kerajaan Malaysia dan Singapura secara bersama telah menggubal kerangka perundangan khusus serta akta ini dibacakan bersama dengan 40 akta sedia ada.

Pertama, izinkan saya menyatakan bahawa secara prinsipnya, kita menyokong usaha memperkukuh hubungan dua hala, mempercepat mobiliti rakyat serta merangsang ekonomi

Johor khususnya dan Malaysia amnya. Namun begitu Yang di-Pertua, tugas kita di Dewan yang mulia ini bukan sekadar melihat manfaat infrastruktur, tetapi meneliti kerangka perundangan yang akan menjadi asas kepada operasi projek tersebut. Rang undang-undang ini bukan hanya soal landasan kereta api atau jadual perjalanan tren, ia menyentuh isu kedaulatan undang-undang, bidang kuasa penguatkuasaan, keselamatan data rakyat serta prinsip timbal balas antara dua negara berdaulat.

Justeru, dia wajar diteliti dengan penuh cermat dan tanggungjawab. Kerajaan berhujah bahawa undang-undang khusus diperlukan bagi memboleh pelaksanaan sistem pemeriksaan bersama atau co-located CIQ di stesen yang ditetapkan.

Ini bermakna pegawai kastam, imigresen dan keselamatan kedua-dua negara akan ditempatkan di satu lokasi untuk memudahkan proses pelepasan penumpang. Dari sudut kecekapan operasi, pendekatan ini masuk akal dan telah diamalkan dalam berapa model antarabangsa seperti mana tadi sahabat saya YB Sivaraj dan juga YB Dato’ Ng yang menyatakan perkara yang sama.

Namun, persoalan yang saya nak bangkitkan ialah tentang kejelasan skop kuasa dan had bidang kuasa pegawai yang terlibat. Dalam keadaan tertentu, adakah pegawai asing mempunyai kuasa penguatkuasaan yang melangkaui jangkaan awam? Dimanakah garis pemisah yang jelas antara zon operasi dan wilayah kedaulatan negara? Perlu diingat bahawa jika berlaku sesuatu insiden di kawasan pelepasan tersebut, undang-undang negara mana yang terpakai? Ini kita kena kaji sedalam-dalamnya. Mahkamah mana yang mempunyai bidang kuasa? Bagaimana proses siasatan dijalankan dan bagaimana hak individu dilindungi?

Rang undang-undang ini mesti memberikan jawapan yang jelas dan tidak membuka ruang kepada kekaburan perundangan. Yang kedua, RUU ini memperuntukkan perlindungan undang-undang iaitu imuniti kepada pegawai Malaysia yang menjalankan tugas rasmi di Singapura berkaitan RTS Link. Dan pada masa yang sama, memberi perlindungan timbal balas kepada pegawai Singapura yang bertugas di Malaysia. Prinsip timbal balas ini difahami dalam konteks hubungan antarabangsa. Namun demikian, imuniti tidak boleh bersifat mutlak sehingga menutup ruang pertanggungjawaban. Ia mesti terhad kepada tindakan rasmi yang sah dan tertakluk kepada mekanisme semakan sekiranya berlaku dakwaan salah laku. Dewan ini bertanggungjawab memastikan bahawa perlindungan yang diberi tidak menjejaskan prinsip keadilan dan akauntabiliti.

Sebagai contoh, dalam RUU ini, ada memberikan kuasa kepada pegawai penguatkuasa dan pegawai pengurusan insiden bagi kedua-dua negara menggunakan kekerasan yang munasabah dalam menjalankan kuasa. Adakah Kementerian Dalam Negeri Malaysia dan Singapura membangunkan latihan dan SOP bersama agar persefahaman dan

garis panduan dalam menggunakan kekerasan? Ini adalah zaman sekarang, zaman media sosial. Jika tiada garis panduan yang perlu dipatuhi, kita tidak mahu ketidakselarasan menjalankan kuasa ini bakal mengundang kemarahan dan pergaduhan antara negara jiran.

Dah lah Malaysia dan Singapura ini dari dulu bergaduh, adik-beradik, sebahagian daripada Malaysia dulu, sekarang dah republik. Dan kita claim makanan hak kita, Singapura claim hak dia. Claim bahasa kita, Singapura claim bahasa dia. Dan claim sejarah dan perli budaya antara kedua negeri. Sebab negara Malaysia dengan Singapura, kita di Johor ini yang melihat keadaan, yang selalu berada di hadapan mata kita.

Contoh yang kedua Tuan Yang di-Pertua, dalam RUU ini ada menyebut bahawa perlindungan yang diberikan kepada Pegawai Penguatkuasa Singapura hendaklah terus terpakai walaupun pegawai penguatkuasa itu dah terhenti daripada menjadi Pegawai Penguatkuasa Singapura. Tiada penjelasan lanjut berkenaan subseksyen ini dan tiada juga exit clause kepada subseksyen ini. Mohon kementerian berikan juga penjelasan-penjelasan berkenaan subseksyen ini agar Dewan yang mulia ini dapat penjelasan yang menyeluruh.

Selain itu, dalam era digital yang serba canggih ini, aspek keselamatan data tidak boleh dipandang ringan. Pemeriksaan imigresen dan kastam melibatkan pengumpulan baik data biometrik dan maklumat peribadi penumpang. Kerajaan telah memberi jaminan bahawa data rakyat Malaysia akan disimpan di pusat data dalam negara dan tertakluk sepenuhnya kepada undang-undang Malaysia. Jaminan ini amat penting.

Namun, perlu ditekankan keperluan penerangan menyeluruh tentang bagaimana data tersebut diuruskan, siapa yang mempunyai akses, serta apakah langkah keselamatan yang diambil bagi mengelakkan kebocoran atau penyalahgunaan. Contohnya, tahun lepas, negara kita pernah digempar dengan kebocoran maklumat peribadi yang dipercayai dari pangkalan data JPN. It is very high confidential. Strict, tapi bocor juga. Ini yang ada di JPN dan dijual di internet. Dalam dunia hari ini, kedaulatan bukan hanya terletak kepada sempadan fizikal tetapi juga pada kedaulatan digital dan perlindungan data rakyat. Ini mustahak diberi perlindungan yang semaksimum yang boleh. Saya juga ingin menyentuh tentang persepsi awam.

Walaupun RUU ini tidak mencetuskan polemik besar, sebarang peruntukan yang melibatkan pegawai penguatkuasa asing beroperasi di kawasan yang berkait dengan wilayah negara pasti akan menarik perhatian rakyat.

Oleh itu, pendekatan komunikasi kerajaan amat penting. Penerangan mesti jelas, terperinci dan telus supaya tidak timbul salah faham atau naratif yang boleh menggugat keyakinan awam. Dalam sistem demokrasi yang matang, ruang untuk bertanya dan menyuarakan kebimbangan bukanlah ancaman kepada pembangunan sebaliknya satu mekanisme memperkukuhkan dasar itu sendiri. Jika dilaksanakan dengan berhati-hati dan telus, projek Johor Bahru–-Singapura RTS Link ini berpotensi menjadi model baru kerjasama

rentas sempadan yang moden dan efisien. Ia boleh menunjukkan bahawa Malaysia mampu mengimbangi antara keperluan pembangunan ekonomi dengan pemeliharaan prinsip kedaulatan dan integriti undang-undang.

Namun, jika kita terburu-buru atau terlalu bergantung kepada keperluan operasi semata-mata, kita berisiko mewujudkan precedent yang mungkin menimbulkan pertikaian pada masa akan datang. Dekat Johor pun dah dengar bahawa bila masuk ke Johor seolah- olah macam wilayah Johor itu dah diambil alih oleh Singapura. Jadi, persepsi ini harus kita jaga sebab sensitiviti rakyat Johor ini perlu diambil kira.

Oleh itu, dalam semangat konstruktif, saya berpandangan bahawa rang undang- undang ini wajar disokong dari segi objektifnya tetapi pada masa yang sama diperkukuh dengan jaminan semakan berkala. Laporan kepada Parlimen mengenai perlaksanaannya serta mekanisme aduan dan pemantauan yang jelas. Dengan langkah sedemikian, kita bukan melemahkan undang-undang ini, sebaliknya memperkukuh asasnya agar ia benar-benar tahan uji dari sudut perundangan dan keyakinan awam.

Akhir sekali, genap 15 minit. Tuan Yang di-Pertua, RTS Link bukan sekadar projek pengangkutan. Ia adalah simbol masa depan hubungan Malaysia-Singapura dan gambaran bagaimana kita mengurus kepentingan nasional dalam dunia yang semakin saling bergantung. Kita boleh menyokong pembangunan dan pada masa yang sama mempertahankan prinsip kedaulatan. Kita boleh mempercepat mobiliti rakyat tanpa memperlahankan semak dan imbang demokrasi. Itulah keseimbangan yang harus dicapai oleh Dewan Yang Mulia. Dengan ini, saya menyokong. Sekian, terima kasih.

Assalamualaikum warahmatullahi taala wabarakatuh.

Datuk Yang di-Pertua, terima kasih kerana memberi peluang kepada saya untuk membahas tentang RUU RTS Link ini. Saya sokong sepenuhnya rang undang-undang ini walaupun projek RTS Link terletak di Johor. Kesan penting jauh lebih besar dari Johor, malah ia juga sangat penting untuk memajukan ekonomi Negeri Sembilan. Datuk Yang di-Pertua, kita bersyukur kerana Landasan Berkembar Gemas-Johor Bahru sudah siap sepenuhnya. Perkhidmatan ETS kini beroperasi lancar membawa rakyat dari Seremban, Tamping dan Gemas terus ke selatan negara.

Namun, perkhidmatan ETS berhenti di Johor Bahru Sentral, sambungan ke Singapore masih sesak di Tambak Johor. Oleh itu, RTS Link melengkapkan rangkaian rel negara. Ia adalah kepingan terakhir yang penting. Dengan sistem RTS yang pantas, rakyat Negeri Sembilan kini boleh menikmati perjalanan yang rancak dari Seremban atau Gemas terus ke Singapura dengan pertukaran yang mudah di Bukit Chagar.

ETS kini telah membuka laluan— mula untuk pelancong ke Negeri Sembilan namun RTS Link adalah pintu gerbang yang akan [Tidak jelas] Jutaan pelancong dari Singapura masuk ke dalam sistem rel kita dengan lebih pantas. Apabila pelancong Singapura boleh sampai ke Bukit Chagar dalam masa 5 minit, mereka akan mempunyai lebih banyak masa dan keinginan untuk meneruskan perjalanan ke utara menggunakan ETS.

Inilah masanya untuk kita mempromosikan destinasi di Negeri Sembilan dari pelancongan pantai di Port Dickson hingga ke syurga makanan di Seremban dan Kuala Pilah.

Dengan integrasi RTS dan ETS yang kini sudah pun beroperasi, Negeri Sembilan berada di kedudukan strategik untuk menjadi destinasi percutian hujung minggu utama bagi warga Singapura sekali gus melancarkan ekonomi PKS di Negeri Sembilan.

Datuk Yang di-Pertua, kita masih ingat kejadian yang berlaku pada Jun dan November 2024 serta Januari 2026 di kawasan Kastam. Pada waktu itu, sistem imigresen negara mengalami gangguan teknikal yang larutan menyebabkan ribuan rakyat kita terpaksa beratur dalam kesesakan melebihi lima jam. Siasatan menunjukkan bahawa kegagalan ini mempunyai berpunca daripada konflik penyelarasan data semasa proses pertukaran sistem lama MyIMMs kepada sistem bersepadu yang baru iaitu NIISe.

Fenomena [Tidak jelas] Data ini adalah ancaman sebenar kepada sasaran lima minit perjalanan RTS. Saya memuji perancangan kerajaan memasang 100 laluan e-gate di Kompleks ICQ Bukit Chagar. Ini adalah langkah proaktif yang membuktikan kita serius memanfaatkan teknologi AI dan biometrik bagi melancarkan pergerakan rakyat.

Persoalannya Datuk Yang di-Pertua, adakah Kementerian Dalam Negeri dapat menjamin bahawa sistem NIISe di Bukit Chagar telah melalui stress test yang mencukupi bagi penumpang kapasiti 10,000 penumpang sejam?

Dua, apakah protokol luar talian yang telah disediakan? Kita tidak mahu apabila pangkalan data pusat di Putrajaya mengalami gangguan, seluruh operasi RTS di Bukit Chagar terus lumpuh. Sekian dan terima kasih.

Terima kasih Tuan Yang di- Pertua. Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh. Salam sejahtera dan salam Malaysia MADANI.

Walaupun saya tidak mewakili negeri Johor dalam konteks perbahasan ini, tetapi sebagai warga Bangsa Johor, saya turut menzahirkan rasa bangga atas usaha Kementerian Dalam Negeri untuk melaksanakan suatu program yang sangat penting, yang bukan sahaja menguntungkan bangsa atau negeri Johor bahkan bagi negara Malaysia keseluruhannya.

Dengan demikian, saya mengucapkan tahniah terlebih awal kepada pihak Kementerian Dalam Negeri kerana isu yang berkaitan yang menjentik pemikiran ataupun idea untuk menggagaskan program ini adalah soal mengatasi kesesakan kronik di Tambak Johor yang telah puluhan tahun menimbulkan masalah mobiliti rakyat, perdagangan, aktiviti ekonomi dan yang lain-lain.

Dan bayangkan bahawa menurut perangkaan Jabatan Perangkaan Malaysia, sejumlah kira-kira 1.1 juta rakyat Malaysia berada di Singapura. Dan juga dirakamkan sekitar 350,000 orang yang setiap hari berulang alik dari Semenanjung Malaysia ataupun lebih khusus dari Johor ke Singapura dan sebaliknya. Dan ini tentulah dapat menggambarkan betapa masalah kesesakan di Tambak Johor itu sesuatu fenomena yang perlu dirungkaikan dengan kadar yang sangat segera.

Dua hari lalu saya juga meneliti laporan media perdana, yang menyebut bagaimana aliran trafik menuju ke Pusat Pemeriksaan Woodlands hampir lumpuh susulan pemeriksaan keselamatan yang diperketat di pihak keselamatan Singapura dan pengguna jalan raya terperangkap berjam-jam lamanya. Mungkin seperti kata Dato’ Halim tadi, hingga lima jam atas sebagai susulan pihak Singapura memperketat pemeriksaan di semua pintu masuk, darat, udara dan laut bermula pada 28 Februari yang lalu.

Dalam konteks ini, biarlah awal-awal lagi saya mengatakan perlunya kita memberikan sokongan dan dukungan penuh dan teguh kepada RUU ini kerana memberikan manfaat besar kepada negara kita. Bukan saja soal Johor, tetapi seluruh negara Malaysia. Tuan Yang di- Pertua, saya tidak akan banyak bertanya, tidak juga banyak memberikan komen, tapi atas dasar untuk memberikan dukungan penuh itu, ada dua, tiga perkara yang ingin saya timbulkan.

Pertama tadi walaupun telah disebut oleh Yang Berhormat Menteri, akan ada suatu perancangan garis masa, tetapi ini saya kira perkara yang sangat penting disegerakan iaitu untuk kita mengetahui, apakah rancangan dan unjuran pelan ini dapat dilaksanakan dengan berkesan dan dengan kadar segera serta lancar. Bukan dalam jangka tempoh yang pendek, tetapi dalam jangka panjang dan seterusnya.

peraturan Imigresen Singapore sekarang, tapi mungkin dapat dirundingkan untuk mengatasi sedikit masalah kesesakan atau kesulitan warganegara kita khususnya bangsa Johor ke Republik Singapura.

Tuan Yang di-Pertua, seperti yang saya katakan tidak banyak yang ingin saya sampaikan kecuali merupakan dukungan dan sokongan kuat dan teguh kepada RUU ini dengan catatan bahawa perlu disediakan kerangka perundang-undangan domestik khususnya yang tadi berkaitan dengan soal pelaksanaan RTS Link antara Malaysia dengan Singapura dengan cukup rapi dan juga mengambil kira atau mempertimbangkan isu-isu lain kerana soal RTS ini ialah soal pembangunan fizikal yang terkait rapat dengan soal kesinambungan hubungan tradisional antara negara kita dengan Singapura yang daripada konteks demografi, konteks komposisi kependudukannya pun membayangkan suatu warisan kebersamaan, soal kebudayaan, soal ekonomi, soal politik dan soal kejiranan.

Kalau dulu ada SIJORI saya kira, maka RTS ini juga akan dapat meningkatkan hubungan ekonomi atau perdagangan, sosial dan kebudayaan serta pendidikan yang lebih lancar dan berkesan dalam rangka mengutuhkan hubungan kedua-dua buah negara berjiran yang ada hubungan tradisional seperti yang saya katakan.

Jadi, dengan ucapan itu saya memberikan dukungan, sokongan kepada Rang Undang-undang Rapid Transit System Link Johor Bahru-Singapura 2026. Terima kasih Tuan Yang di-Pertua.

Terima kasih kepada Tuan Speaker kerana memberi ruang kepada saya untuk sama-sama berbahas dalam Rang Undang-undang Rapid Transit System Link Johor Bahru-Singapura Tahun 2026. Dan terima kasih. tahniah dan terima kasih kepada Yang Berhormat Timbalan Menteri yang telah menghuraikan tentang RUU tadi.

Tuan Yang di-Pertua, hari ini kita tidak sekadar membahaskan satu rang undang- undang. Kita sedang membahaskan masa depan mobiliti serentas sempadan negara. Projek Rapid Transit System Link Johor Bahru-Singapura bukan sekadar landasan merentasi Selat Tebrau. Ia adalah simbol era baharu hubungan dua negara jiran, satu sistem yang bakal menghubungkan Bukit Chagar di Johor Bahru terus ke Woodlands North di Singapura dalam hanya berapa minit perjalanan.

Setiap hari, ratusan ribu rakyat Malaysia berulang-alik melalui Tambak Johor menghadapi kesesakan berjam-jam, tekanan mental, kos masa dan kos sara hidup yang meningkat. RTS hadir sebagai jawapan kepada realiti itu. Ia bukan sekadar projek pengangkutan, ia adalah projek kesejahteraan rakyat, projek daya saing ekonomi dan projek diplomasi strategik serantau.

Namun Tuan Yang di-Pertua, di sebalik keghairahan ini, kita juga memikul tanggungjawab yang besar. Apabila kita meluluskan rang undang-undang berkaitan RTS ini, kita bukan hanya membenarkan tren bergerak, kita sedang menentukan bagaimana kedaulatan undang-undang kita diurus dalam ruang rentas sempadan, bagaimana data dan keselamatan rakyat dilindungi dan bagaimana manfaat ekonomi ini benar-benar sampai kepada pekerja biasa bukan sekadar angka dan laporan pembangunan.

Maka hari ini, izinkan saya membahaskan rang undang-undang ini dengan semangat menyokong kemajuan, tetapi dengan mata yang tajam, hati yang kritis dan tanggungjawab kepada rakyat yang kita wakili.

Tuan Yang di-Pertua, izinkan saya memulakan dengan isu keselamatan sempadan dan kebolehpercayaan sistem imigresen. Sistem RTS Bukit Chagar yang akan nanti menggunakan sistem automasi, autogate dan pengesan biometrik secara meluas. Tetapi kita tidak boleh bercakap soal automasi tanpa melihat rekod prestasi sistem yang sedia ada. Di kompleks CIQ Bangunan Sultan Iskandar, dalam tempoh dua hingga tahun kebelakangan ini, sistem autogate telah beberapa kali mengalami gangguan besar.

Pada 10 Januari 2026, kegagalan besar sistem autogate di kompleks CIQ Bangunan Sultan Iskandar dan Laluan Kedua menyebabkan kebanyakan e-gate tidak berfungsi dan gangguan tersebut dilaporkan berlanjutan lebih 24 jam sehingga 11 Januari. Selain itu, pada 25 Februari 2026, satu lagi gangguan rangkaian telah melumpuhkan semua autogate di Balai Bas BSI selama beberapa jam. Ini bukan cerita lama. Ini realiti mutakhir. Maka, saya ingin bertanya.

Apakah jaminan bahawa sistem automasi CIQ di Bukit Cagar mampu memastikan keupayaan beroperasi secara berterusan tanpa gangguan. Adakah sistem tersebut boleh beroperasi secara offline sekiranya berlaku kegagalan rangkaian atau serangan siber?

Berapa lama masa pemulihan sistem yang ditetapkan jika berlaku gangguan. Kita tidak mahu puluhan ribu penumpang RTS terkandas hanya kerana kegagalan teknikal.

Selain itu, isu biometrik dan perlindungan data rakyat juga sangat penting. RTS akan mengumpul data dalam skala yang besar, cap jari, pengecaman wajah dan maklumat peribadi. Persoalan yang timbul, apakah mekanisme untuk audit kesalahan siber yang

berkala? Siapakah pihak yang bertanggungjawab memantau dan memastikan pematuhan terhadap piawaian serta peraturan yang ditetapkan?

Sekiranya berlaku kebocoran, maksud saya kebocoran data, apakah mekanisme pampasan yang tersedia dan bagaimana aspek liabiliti akan ditentukan serta dikuatkuasakan.

Data rakyat merupakan aset strategik negara. Oleh itu, isu ini tidak boleh dipandang ringan dan perlu ditangani dengan tahap ketelitian serta akauntabiliti yang tinggi.

Tuan Yang di-Pertua, seterusnya isu penyuraian trafik dan perancangan bandar. Ya, RTS akan membantu mengurangkan kesesakan di Tambak Johor dan Second Link. Itu dialu- alukan, tetapi adakah RTS akan mengalih kesesakan daripada Tambak Johor ke pusat bandar Johor Bahru? Puluhan orang dijangka tiba serentak di Bukit Cagar ketika waktu puncak.

Persoalannya bagaimana sistem penyuraian trafik bagi menguruskan pergerakan mereka sebelum dan selepas ke mana mereka pergi dan turun dari tren. Adakah jumlah bas yang disediakan benar-benar mengambil kira unjuran sebenar penumpang khususnya ketika waktu puncak?

Adakah juga laluan khas bas benar-benar diwujudkan? Kerana jika tiada laluan khas bas, akhirnya bas akan terperangkap dalam kesesakan lalu lintas biasa dan manfaat RTS akan terhapus.

Adakah kerajaan juga bercadang mengehadkan kemasukan kenderaan persendirian ke kawasan Bukit Cagar? Jika tidak, kita mungkin hanya memindahkan masalah dari sempadan ke tengah bandar.

Di sini saya ingin menekankan keperluan pendekatan whole-of-government, RTS bukan KDN dan Kementerian Pengangkutan sahaja. Ia melibatkan KDN, KPKT, MBJB, kerajaan negeri dan perancangan ekonomi negara.

Tuan Yang di-Pertua, persoalan seterusnya. Apakah pelan induk menyeluruh untuk memastikan Johor Baru tidak menjadi sekadar bandar tidur kepada Singapura? Bandar tempat rakyat kita punya pulang untuk bermalam sebelum kembali bekerja di sana.

Isu harga perumahan juga tidak boleh diketepikan dengan akses lebih pantas ke Singapura. Permintaan hartanah-hartanah hampir pasti meningkat. Apakah strategi untuk memastikan rakyat tempatan tidak terpinggir akibat kenaikan harga mendadak?

Seterusnya, isu pengaliran keluar bakat ataupun brain drain. Realitinya, gaji di Singapura jauh lebih tinggi. Sekarang pun ramai rakyat Johor berulang-alik setiap hari.

Dengan RTS yang lebih cekap, adakah kita mempercepatkan lagi penghijrahan bakat?

Apakah strategi untuk memastikan Johor Bahru membangun pekerjaan bernilai tinggi dalam negeri sendiri? Apakah insentif pelaburan yang selari dengan RTS menjadi pemangkin pembangunan dua hala, bukan saluran satu hala tenaga kerja.

RTS mesti menjadi alat pembangunan bersama, win-win dengan izin. Bukan sekadar kemudahan keluar masuk tenaga kerja sahaja. Akhir sekali, isu jangka panjang, kos penyelenggaraan dan rolling stock. Apakah jangka hayat tren RTS? Bilakah unjuran penggantian rolling stock. Adakah dana penyusutan telah distrukturkan sejak awal supaya tidak berlaku situasi tahu perlu ganti, tetapi tiada peruntukan?

Siapa yang menanggung kos pergantian masa hadapan? Rancangan infrastruktur mesti menjangkaui tempoh politik lima tahun. Kita tidak mahu mengulangi pengalaman projek infrastruktur yang gagal, merancang penggantian aset sekiranya perkhidmatan tergendala lama dan banyak menanggung kesusahan selain menjejaskan nama negara.

Tuan Yang di-Pertua, saya menyokong rang undang-undang ini kerana ia penting untuk masa depan Johor dan hubungan dua hala, tetapi RTS bukan sekadar projek rel. Ia menyentuh soal keselamatan negara, perlindungan data rakyat, struktur bandar, harga perumahan, peluang pekerjaan dan masa depan generasi muda Johor.

Kita mahu projek ini berjaya, tetapi kita mahu ia berjaya secara menyeluruh. Bukan sekadar membawa rakyat bekerja ke luar negara dengan lebih cepat, tetapi membangunkan Johor supaya setara, seiring dengan jiran kita. Saya berharap Menteri dapat menjawab persoalan ini dengan jelas dan tuntas demi kepentingan rakyat dan negara. Dalam ini, saya mohon menyokong. Terima kasih.

Terima kasih, Tuan Yang di-Pertua untuk peluang berbahas sebagai pembahas yang terakhir hari ini. Walaupun saya bukan orang Johor, tapi saya sering melintas Causeway dan selalu ada pergi Johor. Saya nak berkongsi experience saya guna Causeway ini.

Saya memang sokong rang undang-undang Rapid Transit System Link Johor Baru dan Singapura ini dan projek ini merupakan infrastruktur kritikal yang berpotensi mengubah perjalanan harian beratus-ratus ribu penumpang dan membantu ekonomi kedua-dua negara, terutamanya ekonomi Johor Bahru.

RTS Link adalah penyelesaian langsung kepada kesesakan kronik di kompleks customs, immigration dan quarantine iaitu CIQ di kedua-dua sempadan. Terutamanya bagi mereka yang tidak menggunakan kenderaan persendirian.

Pada masa ini, pejalan kaki hanya bergantung kepada perkhidmatan bas yang sering kali terlalu sesat. Ia juga diharap dapat mengurangkan bilangan penumpang yang kini

menggunakan motosikal. Bagi tenaga kerja Malaysia yang berulang-alik ke Singapura setiap hari, projek ini menawarkan perjalanan yang belum selesa, boleh dicapai dan bermaruah.

Rang undang-undang ini menyediakan rangka kerja perundangan yang diperlukan untuk membolehkan operasi RTS Link berjalan lancar di lintasan darat antarabangsa yang tersibuk di dunia. Peruntukan mengenai pemakaian extraterritorial undang-undang, perlindungan pegawai dan bidang kuasa jenayah yang diselaraskan, adakah penting bagi pelaksanaan pelepasan bersama yang membolehkan penumpang membersihkan imigresen kedua-dua negara di satu tempat pelepasan?

Dalam konteks ini, saya ingin mengemukakan dua soalan. Pertama, memandangkan pemakaian extraterritorial undang-undang ini yang dinyatakan, bolehkah menteri menjelaskan sama ada ini memerlukan sebarang pindaan kepada Perlembagaan Persekutuan bagi memastikan keselarasan dengan undang-undang tertinggi negara kita?

Soalan kedua, bagi membolehkan perjanjian dua hala ini berfungsi dengan berkesan dan seimbang, adakah Republik Singapura telah meluluskan undang-undang Timbal Balik untuk mengawal selia operasi di pihak mereka? Adalah penting bahawa kedudukan undang- undang adalah setara?

Selain daripada persoalan perundangan ini, saya ingin membangkitkan dua isu praktikal, from my own experience, serta menawarkan satu cadangan berkenaan pengalaman melintas sempadan secara lebih meluas.

Pertama, mengenai kesediaan operasi. Rang undang-undang ini menetapkan tempoh masa yang sangat ambitious untuk CIQ bersama beroperasi sepenuhnya sebelum perkhidmatan RTS Link bermula, iaitu hanya beberapa bulan sahaja lagi.

Kebimbangan saya ialah sama ada kita benar-benar bersedia dari segi perlaksanaan.

Ini merangkumi rangka kerja perundangan keboleh kekendirian sistem IT dan infrastruktur fizikal di lapangan. Kelewatan pada mana-mana satu komponen ini boleh menjejaskan keseluruhan pelancaran projek ini. Bolehkah Menteri menggariskan pelan kontingensi sekiranya mana-mana laluan kritikal ini ketinggalan daripada jadual?

Kedua, mengenai penetapan tambang. Kemampuan membayar tambang adalah amat penting bagi para penumpang harian yang sistem ini direka untuk layani. Perjalanan ini kurang daripada empat kilometer dan hanya mengambil masa berapa minit. Saya dengar ialah enam minit sahaja. Pada masa ini, tambang bas ialah RM2.70 dengan kadar yang setanding di Singapura. Ini ialah dari Johor Sentral CIQ sampai Woodlands, RM2.70. Kalau terus pergi bandar Singapura di Queen Street ialah RM4.80.

Soalan saya, apakah tambahan yang dicadangkan oleh RTS Link dan apakah mekanisme yang akan disediakan untuk memastikan ia kekal berpatutan dan boleh diselaraskan dari semasa ke semasa tanpa membebankan pengguna?

Dan, akhir sekali, isu terakhir. Saya ingin mencadangkan satu langkah tambahan untuk pergerakan pejalan kaki. Rang undang-undang ini memberi tumpuan kepada hubungan rel, tetapi kita juga harus mempertimbangkan laluan sepanjang satu kilometer sahaja di Causeway Johor itu sendiri. Saya mencadangkan supaya satu lorong perjalanan kaki khusus untuk— berbumbung dibuka di Causeway tersebut. Jarak antara CIQ Bukit Chagar dan CIQ Woodlands adalah kira-kira tiga kilometer yang boleh dilalui dalam masa 30 minit dengan brisk walking.

Laluan pejalan kaki yang selamat dan terlindung daripada cuaca akan menawarkan alternatif tanpa kos bagi mereka yang ingin berjalan kaki. Ia juga akan menyediakan satu bentuk senaman yang baik dan membudayakan amalan hidup sihat. Sekarang di Causeway, kita tidak dapat jalan kaki sebab tidak ada satu jalan khas untuk berjalan. Ada orang berjalan, tapi itu tidak selamat sebab dia orang mesti jalan di tepi jalan. Di tepi jalan ada banyak— banyak motosikal yang memang berbahaya.

Selanjutnya saya memudahkan ini, saya mencadangkan penubuhan CIQ pejalan kaki yang berasingan di bangunan stesen kereta api KTM yang lama. Bangunan warisan ini yang terletak lebih dekat dengan Pusat Bandar Johor Bahru berbanding dengan Bukit Chagar kini berada dalam keadaan terabai. Mengubah fungsinya menjadi pusat pemeriksaan pejalan kaki bukan sahaja akan menyediakan pintu masuk yang lebih mudah, malah ia akan menghidupkan kembali struktur bersejarah yang agung, tetapi terbiar ini, sekali gus perubahannya menjadi sebuah pintu gerbang yang ceria dan bersejarah.

Dengan ini, saya mohon menyokong rang undang-undang ini. Sekian, terima kasih.

Bismillahirrahmanirrahim. Terima kasih Dato Yang di-Pertua. Bagi pihak Kementerian Dalam Negeri, saya merakamkan ucapan terima kasih kepada Ahli-ahli Yang Berhormat Senator, tujuh orang terlibat dalam perbahasan Rang Undang-undang Rapid Transit System Link Johor Bahru-Singapura 2026.

Saya akan menjawab secara umum kerana ramai yang berbahas, tidak ada dalam Dewan, tapi perbahasan yang dibuat tadi hampir menyamai tajuk-tajuk dan topik yang sama.

Antara perkara yang dibangkitkan tadi ialah dengan berkaitan isu keupayaan operasi, isu berkaitan dengan sistem dan perlindungan data, berkaitan dengan kuasa, pegawai penguat kuasa juga isu-isu lain termasuklah soal penyuraian trafik dan sebagainya.

Untuk makluman, projek RTS Link Johor Bahru-Singapura yang saya sebutkan tadi menyasarkan kapasiti penumpang seramai 10,000 orang bagi setiap arah dengan masa perjalanan lima minit di antara kedua-dua sistem. Ini merupakan game changer yang bakal mengubah landskap kehidupan harian rakyat di Johor Bahru, terutama yang berulang alik ke Singapura. Ia juga bukan hanya memberi manfaat kepada rakyat di negeri Johor, tapi pastinya keseluruhan rakyat Malaysia yang bekerja di Singapura dan juga di Johor Bahru.

Antaranya ialah ia boleh merubah kehidupan rakyat di situ, yang hari ini kita lihat bangun di awal pagi, pukul tiga, pukul empat pagi untuk ke Singapura, tapi kita cukup yakin dengan adanya apa yang kita nak lakukan ini, mereka boleh merancang perjalanan yang lebih baik. Dan, tentunya fokus utama adalah untuk memudahkan pengguna sedia ada yang bekerja di Singapura yang kini turut menggunakan kemudahan di BSI dan KSAB dengan pelbagai mode pengangkutan.

Walaupun kita juga tahu bahawa ia bukanlah penyelesaian mutlak untuk menghapuskan kesesakan di Tambak Johor secara keseluruhan, namun ia nya sedang ditangani secara holistik dengan mengabungkan operasi RTS bersama dengan inisiatif- inisiatif sokongan yang menyasarkan kelancaran proses di sempadan.

Jadi, dibangkit juga tadi berkaitan isu-isu trafik, isu kewangan, fiskal, kemudahan parkir dan sebagainya. Untuk makluman Yang Berhormat, Kerajaan Persekutuan dengan kerjasama Kerajaan Negeri Johor dan agensi berkaitan telah merangka strategi penyuraian trafik yang holistik dengan menggabungkan strategi jangka pendek dan jangka panjang bagi menangani aliran penumpang di kawasan Stesen Bukit Chagar menjelang operasi penuh RTS Link pada 2027.

Jadi pelan penyuraian trafik ini bertujuan untuk menangani kesesakan kritikal di Pusat Bandar Johor Bahru apabila RTS Link beroperasi. Strategi ini disasarkan untuk beroperasi sepenuhnya menjelang 1 Januari 2027 melalui pendekatan-pendekatan berikut.

Satu ialah strategi penyuraian penumpang adalah, dengan memperkasakan perkhidmatan rangkaian bas perantara. Di bawah program SBST dan penyediaan infrastruktur khusus iaitu perluasan liputan laluan bas di luar kawasan RTS Link bagi memastikan ketersambungan yang lebih jauh.

Daripada 18 laluan sedia ada, jumlah ini akan ditingkatkan kepada 21 laluan pada tahun 2026 dan seterusnya mencapai 28 laluan menjelang suku pertama tahun 2027.

Bilangan bas yang beroperasi akan ditingkatkan secara berperingkat untuk menampung jumlah pertambahan penumpang.

Operasi semasa melibatkan 128 unit bas yang akan ditambah kepada 162 unit pada tahun 2026, tahun ini dan akhirnya, mencapai kapasiti maksimum 254 unit bas menjelang tahun 2027. Bermakna pelbagai aspek kesediaan dah sedang dan akan dilakukan oleh Kementerian Dalam Negeri bersama dengan kementerian lain termasuklah Kementerian Pengangkutan dan sebagainya.

Bagi mengelakkan bas terperangkap dalam kesesakan lalu lintas umum, lorong-lorong khas bas sedang disediakan. Langkah ini menjamin kelancaran pergerakan pengangkutan awam masuk dan keluar dari stesen RTS, memberi keutamaan perjalanan kepada pengguna bas.

Yang Berhormat, bagi mengurangkan kebergantungan kepada jalan raya, stesen rel sedia ada akan dioptimumkan untuk menyuraikan penumpang ke destinasi yang lebih jauh sebelum mereka masuk ke pusat bandar yang padat.

Kapasiti tren elektrik juga akan ditingkatkan kepada 10 unit set tren ini dengan kekerapan perjalanan setiap dua jam dari Kuala Lumpur ke Johor Bahru serta pengenalan sistem bas Rapid Transit. Jadi, strategi penyuraian ini melibatkan tren berhenti di enam bandar utama di Johor. Membolehkan penumpang turun di lokasi-lokasi strategik tanpa perlu bertumpu di JB Sentral semata-mata. Ini perancangan yang cukup teliti dilakukan bersama dengan kementerian-kementerian lain terutamanya Kementerian Pengangkutan.

Kerajaan juga sedang memuktamadkan perjanjian pajakan sebanyak 10 set tren komuter. Jadi, perkhidmatan ini dijangka mula operasi dalam tempoh dua tahun selepas perjanjian dimeterai— memberikan mod pengangkutan alternatif berkapasiti tinggi untuk penduduk tempatan.

Dan sebagai langkah jangka panjang, kerajaan juga sedang mempertimbangkan pelaksanaan sistem rel berperingkat atau EARP yang kini di peringkat pertimbangan Jemaah Menteri sebagai pelengkap kepada ekosistem rel sedia ada.

Ahli-ahli Yang Berhormat Senator, untuk mengelakkan kenderaan persendirian misalnya membanjiri kawasan Bukit Chagar, kemudahan parkir desentralisasi sedang dipergiatkan selain menyediakan parkir di Stesen RTS iaitu 1,500 parkir kereta dan 1,000 parkir motosikal sedang MOT— Kementerian Pengangkutan sedang mengusahakan pembangunan 35 lokasi di sekitar Bandar Johor Bahru. Jadi ini membolehkan pengguna meletakkan kenderaan di luar bandar dan menyambung perjalanan menggunakan bas perantara atau komuter.

Sebagai alternatif kepada perkhidmatan BRT misalnya dan bagi melengkapkan perjalanan penumpang terus ke rumah, kerajaan juga telah menjalinkan kerjasama strategik dengan penyedia perkhidmatan e-hailing. Tadi disebut tadi— Grab, untuk menawarkan

khidmat penghantaran penumpang dari stesen ke rumah dengan kadar rata serendah RM3.

Tadi dibangkitkan tentang kos pengangkutan tadi. Jadi, kita memang meneliti perkara ini. Jadi, inisiatif ini menjadikan pengangkutan awam akan lebih menarik, kompetitif berbanding dengan penggunaan kenderaan sendiri. Penyuraian trafik ini didorong oleh pembangunan infrastruktur fizikal, di mana laluan pejalan kaki yang selesa sedang dibina menghubungkan Johor Bahru Sentral terus ke RTS Link.

Selain itu Tuan Yang di-Pertua, kelancaran trafik di kawasan RTS Link adalah tanggungjawab bersama Kerajaan Malaysia dan juga Singapura di mana kecekapan pelepasan penumpang di kedua-dua belah sempadan adalah kritikal untuk memastikan pelan penyuraian ini berjaya dilakukan.

Ahli Yang Berhormat, dibangkitkan juga tadi berkaitan dengan perjanjian. Untuk makluman, keseluruhan kerangka perundangan RTS Link ini dibina di atas prinsip timbal balas. Jaminan ini disokong oleh empat asas utama. Prinsip kesetaraan sebagai asas hubungan perundangan. Ini tertakluk kepada perjanjian dua hala: bilateral agreement yang telah ditandatangani oleh Kerajaan Malaysia dan Kerajaan Republik Singapura pada tahun 2018 lagi.

Jadi, kedua-dua negara telah bersetuju secara prinsip bahawa undang-undang yang diguna pakai mestilah berkonsepkan mirroring each other yang bermakna, apa juga kuasa dan perlindungan yang diberikan kepada Pegawai Penguatkuasa Singapura di Stesen Bukit Chagar wajib juga diberikan kepada Pegawai Penguatkuasa Malaysia di Stesen Woodlands di Singapura.

Yang Berhormat, RUU ini yang dibentangkan ini adalah, terjemahan langsung daripada perjanjian tambahan (SA) yang telah dimeterai pada 4 Disember 2025 lagi. SA ini memperincikan tatacara kerja serta jaminan pemberian imuniti dan perlindungan undang- undang kepada pegawai-pegawai penguat kuasa bagi kedua-dua negara semasa bertugas di seberang sempadan. Oleh itu, Singapura juga sedang— jadi dibangkitkan tadi mengenai perkara ini— Singapura juga sedang dalam proses meminda undang-undang domestik mereka untuk memenuhi komitmen yang sama.

Jadi, sebagai langkah keselamatan bagi Malaysia, fasal 5 rang undang-undang ini kalau kita lihat, secara jelas memperuntukkan mekanisme perkiraan bersilang. Fasal ini menetapkan syarat yang ketat bahawa— ini yang disebut tadi tentang kedaulatan kita. Fasal ini kalau kita lihat menetapkan syarat ketat bahawa sekiranya Singapura gagal atau tidak memberi perlindungan imuniti atau keistimewaan yang sama kepada pegawai-pegawai Malaysia, maka peruntukan di bawah undang-undang Malaysia ini tidak akan terpakai kepada pegawai mereka. Ini adalah mekanisme automatik untuk menjamin kedaulatan negara dan perlindungan kepada pegawai-pegawai negara kita.

Untuk makluman, kedua-dua negara terikat dengan garis masa yang ketat selaras dengan SA tersebut. Malaysia dan Singapura perlu memuktamad dan mewartakan perundangan domestik masing-masing selewat-lewatnya pada 30 Jun tahun ini. Ini adalah bagi memastikan segala aspek perundangan sedia ada, siap sedia untuk dikuatkuasa sepenuhnya pada 30 September 2026 ini.

Kesimpulannya Yang Berhormat Yang di-Pertua, tidak timbul isu berat sebelah kerana Singapura juga terikat di bawah perjanjian antarabangsa untuk mewujudkan perundangan yang setara demi melindungi pegawai Malaysia yang bertugas.

Selanjut itu, dibangkitkan juga isu berkaitan dengan pemberian kuasa kepada Pegawai Penguatkuasa Singapura. Ini dibangkitkan banyak tadi. Sejauh manakah kuasa ini dikawal agar tidak menjejaskan undang-undang. Juga saya sentuhkan tadi, tapi apa pun, Rang Undang-undang RTS ini memperuntukkan Kerajaan Republik Singapura perlu mendapat kelulusan secara bertulis daripada Kerajaan Malaysia bagi menempatkan pegawai seperti yang dipersetujui dalam perjanjian dua hala yang telah ditandatangani.

Jadi, Rang Undang-undang RTS ini hanya memperuntukkan kuasa-kuasa yang terhad seperti yang disenaraikan saja kepada pegawai-pegawai Singapura iaitu kuasa yang diperlukan saja untuk melaksanakan fungsi kastam, imigresen, keselamatan di kawasan yang ditetapkan sahaja.

Seterusnya, mana-mana individu yang ditahan oleh pegawai Singapura akan diserahkan kepada pihak berkuasa Malaysia untuk tindakan undang-undang selanjutnya.

Sekiranya terdapat aduan mengenai Pegawai Penguatkuasa Singapura yang bertugas di Bukit Chagar, Kerajaan Malaysia boleh pada bila-bila masa mengehendaki Kerajaan Singapura untuk memanggil balik mana-mana pegawai yang dikerahkan bertugas di RTS Link. Jadi, kuasa pegawai penguat kuasa hanya boleh dilaksanakan di kawasan yang ditetapkan saja bagi maksud pelaksanaan tugas rasmi bagi kedua-dua negara di Stesen RTS Link.

Kalau kita lihat fasal 11, RUU RTS ini juga, memperuntukkan bahawa Pegawai Penguatkuasa Malaysia yang melaksanakan tugas rasmi di kawasan yang ditetapkan di stesen Woodlands hendaklah mempunyai kuasa yang sama sebagaimana diberikan kepada pegawai-pegawai penguat kuasa Singapura di bawah fasal ini.

Bagi memastikan rang undang-undang ini dikuat kuasa antara kedua-dua negara, Joint Standard Operating Procedures untuk fasiliti di RTS Link telah diwujudkan bagi memastikan SOP dilaksanakan dengan teratur.

Jadi Yang Berhormat, pegawai penguat kuasa Singapura di Stesen RTS Link Bukit Chagar tidak mempunyai kekebalan mutlak daripada undang-undang Malaysia. Ini sangat

jelas. Sebaliknya, hanya diberikan kekebalan berfungsi saja. Ini istilahnya, yang melindungi mereka khusus untuk tindakan ketika menjalankan tugas rasmi sahaja.

Jika mereka melakukan kesalahan di luar skop tugas seperti jenayah peribadi, kekebalan tersebut secara automatik terbatal dan mereka boleh ditahan serta dibicara di bawah undang-undang Malaysia. Walau bagaimanapun, bagi sebarang penyalahgunaan kuasa semasa bertugas, prinsip bidang kuasa luar wilayah terpakai. Bermakna, mereka akan disiasat, dihukum mengikut sistem perundangan Singapura.

Penyaluran sebarang aduan salah laku boleh terus dikemukakan kepada badan integriti dan pihak berkuasa sama ada di Malaysia atau Singapura. Jadi, sekiranya terdapat aduan mengenai Pegawai Penguatkuasa Singapura yang bertugas di Bukit Chagar, Kerajaan Malaysia boleh pada bila-bila masa mengkehendaki Kerajaan Republik untuk memanggil balik pegawai berkenaan sebagaimana yang saya sebutkan tadi.

Dato Yang di-Pertua, banyak dibangkitkan tadi juga ialah berkaitan dengan data.

Perlindungan data. Untuk makluman, semua data sulit termasuk data biometrik, disimpan di Pusat Data Kerajaan Malaysia yang dilulus dan dikawal selia sepenuhnya oleh kerajaan.

Untuk makluman, infrastruktur penyimpanan adalah berada dalam persekitaran yang selamat dengan kawalan dan keselamatan fizikal dan siber yang ketat. Jaminan kerajaan adalah data tersebut disimpan dalam server yang dilindungi menggunakan teknologi yang bertaraf industri. Dikawal sepenuhnya oleh kerajaan dan tidak boleh dipindah ke pelayar luar tanpa kelulusan rasmi daripada kerajaan. Ini sangat jelas, malah Audit Keselamatan Siber dan pengurusan keselamatan siber bagi kedua-dua negara juga diselaras melalui— di bawah Joint Securities Subcommittee. Jadi, kedua-dua negara memang sangat teliti dalam soal data ini.

Dato Yang di-Pertua, saya ingat saya nak masuk satu lagi isu saja. Itu dibangkitkan tadi oleh Ahli Yang Berhormat juga. Bolehkah Menteri menjelaskan sama ada ini memerlukan sebarang pindaan Perlembagaan Persekutuan bagi memastikan keselarasan? Ini dibangkitkan last tadi.

Jadi, saya nak maklumkan bahawa tidak perlu pindaan kepada Perlembagaan Persekutuan. Memandangkan punca kuasa untuk menggubal undang-undang dengan pemakaian luar wilayah telah pun diperuntukkan di bawah Perkara 73 dan Butiran 1(g) Senarai Persekutuan, Jadual Kesembilan.

Singapura belum memaklumkan sama ada undang-undang domestik mereka telah diluluskan atau pun tidak.

Jadi Yang Berhormat, saya harap jawapan yang saya berikan tadi menjawab. Mana- mana yang saya tak jawab, saya bersedia untuk memberi jawapan secara bertulis. Namun, ingin saya tekankan bahawa Kerajaan Malaysia tetap menjaga kedaulatan negara dan

undang-undang ini sangat teliti bagi menjamin kepentingan negara. Dan tentunya untuk kesejahteraan rakyat di negara ini.

Jadi, sekali lagi bagi pihak Kementerian Dalam Negeri, saya merakamkan ucapan terima kasih kepada semua Ahli-ahli Yang Berhormat Senator kerana mengambil bahagian dalam rang undang-undang yang sangat penting ini. Terima kasih.